
DESKURSU GESTOR SENTRU INFORMASAUN SUKU ROTUTO
IHA LANSAMENTU WEBSITE OFISIAL SUKU ROTUTO







DESKURSU GESTOR SENTRU INFORMASAUN SUKU ROTUTO
IHA LANSAMENTU WEBSITE OFISIAL SUKU ROTUTO







iha quarta, loron 8 fulan Outubro 2025, iha Palacio do governu, sala Direitur Jeral ( DJ ) Secretario de Estadu Komonikasaun Sosial ( SEKOMS ) nian, DJ selebra kontratu ho Sentru Informasaun Suku Rotutu ( SISR ) liu husi gestor Amorino Mendes Neebe Akompanha husi Diretora Diresaun Nasional Diseminasaun Informasaun ( DNDI ) AQUIDA DOS SANTOS, Equipa IT XISTO Da COSTA no funsionario DNDI nian, ho objectivo hodi lori suku Rotuto ba suku digital nian iha setor Komonikasaun Sosial.

Tamba Suku Rotuto durante ne’e, depois lansamento Naroman ba suku iha 20 julio 2019 hahoris Sentru Informasaun Suku Rotutu ne’ebé lansa no ofisiliza iha 21 Dezembru 2019, nudar sentru ba Inforrmasaun nian hodi esplora Potensia suku Rotuto nian no hare problema sosial ne’ebé Suku Rotutu infrenta hodi halo difulkasaun nomos sai armagenamento ba Inforrmasaun Potensia sira, nebee publika Liu husi media sosial Facebook, YouTube nomos bloger.


=========
sentru Informasaun Suku Rotutu
Amorino Mendes # CheArinoLara82
Foto : Maun Xisto da Costa
Bele Assesu www.Rotuto.suku.tl
Iha quinta, Loron 02 Outubru 2025, iha salaun Riak Leman Municipio Manufahi, Halao encontro kunsulta públiku ba prosesu elaborasaun plano Dezenvolvimentu munisipal ( PDM ) Munisípiu Manufahi ba tinan 2026 - 2030 nian.
nune'e iha encontro ne'e, diretur Agensia Planeamentu Municipio Manufahi Abríl dos Reis nia intervensaun katak ho encontro ne'e atu fo hanoin ba malu kona ba plano ne'ebé elabora ona hodi hadia di'ak liu tan antes submete ba nasionál.
Iha encontro ne'e mós reprezentante diretur geral dezenvolvimentu Lokál, xefi departamentu Apoio Planeamentu Estratéjiku Municipal Abilio Pinto akresenta tan ho encontro kunsultasaun ne'e bele hatene servisu lubuk ida ne'ebé halo ona hodi elabora hikas plano hirak ne'e, no karik buat balu sidauk kompletu hodi hare no hadia fila fali, antes lori ba aprovassun final hodi lori ba Ministru antes to ba iha konselho Ministru.
Iha kunsultasaun ne'e, reprezentante Prezidente Autoridade Munisípiu Manufahi ( PAMM) Secretario 3 Municipio Manufahi assunto sosiál e organizasaun Kumunitaria Aleixo de deus reafirma katak kunsultasaun públiku ne'e importante tebes ba plano tinan 5 nian mai oin, tanba ne'e iha kunsultasaun ne'e presiza tebes partisipasaun konkretu no abstrato tanba balu tuir direta iha encontro ne'e hodi fo hanoin maibé balu mós la tuir encontro maibé sira bele kontribui hanoin sira ba dezenvolvimentu Municipio nian, nune'e mós iha mundu demokrasia sempre iha diferente ideia, ne'e normál no sai bareira ba dezenvolvimentu tuir plano Municipio nian ne'ebé hare planu urgensia,media no plano tempo naruk nian, hodi nune'e ho konsultasaun públiku ne'e bele nakloke ba malu atu hadia malu hodi kontribui ba dezenvolvimentu Municipio Manufahi nian.
Entretanto iha encontro ne'e partisipa husi administradór postu administrativu Same ka nia reprezentante, administradór postu administrativu Turiskai, xefi suku fatin 8 iha postu Same no xefi Suku 11 husi postu Turiskai ho nia sekretáriu suku sira, sosiedade Civil, partidu polítiku sira, intelektual Municipio Manufahi, direitores servisu Municipal sira nomos direitores delegasaun teritorial sira.
Kunsultasaun ne'e halao ba loron 2 ba loron dahuluk ( 02/10/2025)envolve postu rua, postu administrativu Same no Turiskai ho xefi suku 19 ho sekretáriu sira no ba Loron daruak ( 03/10/2025) sei involve husi Postu administrativu Alas no Fatuberliu inklui xefi suku no sekretáriu sira.
======
Sentru Informasaun Suku Rotutu
Amorino Mendes #CheArinoLara82
iha Sexta, Loron 12 Fulan Setembro 2025, Iha Aldeoia Foehei, suku Rotuto, ONG RAEBIA halo Avaliasaun no Monitorizasaun ba rezultadu Lansamentu Tara Bandu ne’ebé halo ona iha suku Rotuto,iha fulan hirak liu ba iha sede suku Rotuto.
iha Avaliasaun no Monitorizasaun ne’e Husi equipa RAEBIA nia Intervensaun katak ho sorumutu ida ne’e hodi hare fila fali rezultadu tarabandu ne’ebé ligadu ho Sunu Rai, kasa Animal, Anin boot, rai halai, inklui isu balu iha aldeia laran kona ba violensia domestika, animal lao livre, no seluk tan, núne’e mos ho sorumutu ne’e atu habelar informasaun ba kumunidade karik durante ne’e, informasaun husi atividade RAEBIA la konseque to ba kumunidade .
iha sorumutu ne’e, reprezentante Lia nain Aldeia Foehei Luis Gurado apela Ba kumunidade atu ida ida tama tuir kintal no labele tama ema seluk nia kintal no karik ida ne’e akontese mak lori to ukun ne’e sei hatodan tuir ukun,nune’e mos nia husu atu moris iha sosiadade nia laran atu respeitu malu,hadomi,hakuak malu no fiar malu mak bele lori paz no harmonia iha sosiadade nia let.
Reprezentante veterano Serafim Sarmento fo hanoin ba kumunidade atu labele tama ema nia tos arbiru, Maske tamba nesisidade Obriga maibe labele komite hahalok ida ne’e, karik presiza husu ho respeita Maibe labele book ema nia aihoris arbiru iha ema nia tos laran.
relasiona ho sorumutu ne’e Xefi Aldeia Foehei Joao dos Santos esplika ba kumunidade sira katak sorumutu ne’e hodi halo avaliasaun no buka turi isu ne’ebé mak iha kumunidade nia laran,atu kumunidade sir abele komprende kona ba lei tara bandu ne’e tamba balu hatene maibe balu mos la hatene, tamba iha lei tara bandu suku nian koalia ba ema mate,koalia ema nia moris, koalia kona ba feto san uma mane, koalia kona ba oinsa halo protesaun ba meu ambiente, no seluk tan karik ema ruma kontra tengki hetan sanssaun.
iha biban ne’e, xefi suku Rotuto Jose dos Santos nia intervensaun antes abertura ba partisipante Sorumutu ne’e katak karik ligasaun ho tara bandu karik ema ruma sunu rai arbiru, kasa animal,problema kintal no disputa rai, no problema hira ne’e karik akontese husu kumunidade sira atu ba RAEBIA hodi sai nudar pontu Avaliasaun.
surumutu Avaliasaun ba tara Bandu ne’e Reprezentate Kumunidade iha Aldeia Foehei kestiona kona ba lei tara Bandu ne’e rasik tamba la refleta tuir karakter sosiadade kultural Rotuto nian nomos desobdese tiha Hirarkia Kultura iha Suku Rotuto ne’ebé hafahe servisu tuir kultural nian ne’ebé existensia hori beiala sira nian nomos tara bandu ida ne’e povo kiik sira sidauk kontra maibe elementus sira iha komite Tara bandu mak kontra uluk tiha ona, nune’e mos Reprezentante Kumunidade ne’e salenta tan katak lei ida ne’e iha isin maibe laiha klamar, tamba la kobre Rai sarin Tolu iha suku Rotuto nomos laiha forsa kultural ida hodi hakesi no fo sansaun, no laiha orgaun ida ne’ebé kompetensia hodi halo inspesaun no fiskaliza implementasaun lei no sei mak lolos implemeta lei ida ne’e hodi fo sansaun wanhira ema kontra.
==========
Sentru Informasaun Suku Rotutu
Amorino Mendes #CheArinoLara82
Iha quinta,loron 11 fulan setembro 2025, Programa Nasional Dezenvolvementu Suku ( PNDS ) – Suku Rotuto, realiza encontro 50% siklu 7 rehabilitasaun Estrada ba Estrada Betaun iha Areia Aillui, koiabas Laran no Fol , Aldeia Hatuhei suku Rotuto, tuir Prezidente KPR suku Rotuto Leonel Artur iha nia aprezentasaun agradese tebes ba PNDS postu no municipio ne’ebé halo kapasitasaun ba Estrutura Suku (ES- PNDS ) iha areia Sosial, Finansas no tekniku apoio servisu iha tereinu hodi fasilita tebes iha implementasaun projetu rehabilitasaun Estrada betaun iha suku Rotuto, Prezidente KPR salenta maske nia nudar ema foun iha atividade PNDS maibe ho equipa PNDS Postu no Municipio Nia akompanhamentu lao neneik no bebeik sei bele hadia no halo buat diak balu iha Futuru.
Aprezentasaun husi Prezidente KPR ne’e, agradese ba kontribuisaun ne’eb’e fo husi kumunidade sira ne’ebé ofrese aihan, fornese fatin ba armagen hodi rai material no kolabora servisu vuluntario hodi taka dalan kuak, núne’e total Partisipasaun kumunidadse iha prosesu ne’e kompostu husi ema hamutuk 36; feto ema Nain 8, Mane 28, nomos trabalhador ba rehabilitasaun Estrada Betaun ne’e ema hamutuk 25 no Ema ho Difisiente (EHD) nain 1, ho durasaun servisu loron 90 nia laran ( fulan 3 ), Leonel Artur nudar prezidente KPR ne’e mos akresenta osan ensentiva badae hodi hadia molen ho montante $ 1056.00
Núne’e mos iha aprezentasaun Relatorio xefi EIP Amadeu da Costa relata katak Material fabrikadu material local ne’ebé fornese husi Kompania AFIFRA hamutuk $ 11.741.5 no ensentivo ba trabalhador hanesan trabalhador ba rehabilitasaun ho montante $ 1207.00 no ensentivo ba trabalhadores ba halo manutensaun ba Moleng $ 1056.00 hodi Nune’e Total Gastus ba material no trabalhador hamutuk $ 14,004.50 husi kustu alokasaun ba infrastrutura $ 21,725.00 ne’e ho balansu infrastrutura nian hamutuk $ 7,720.5.
nune’e mos iha intervensaun Diretur PNDS Municipio Manufahi ne’ebé reprezenta husi Tecniku Moniz husu ba Rotuto oan atu servisu ho fuan nune'e maske Suku Rotutu suku ida ne'ebé kiik no hela iha rural pelemenus bele sai mós hanesan Suku sira seluk iha Municipio Manufahi.
======
Sentru Informasaun Suku Rotutu
Amorino Mendes #cheArinoLara82
Rotuto, 20 Agusto 1982- 2025 ba dala 43
Kalan nakukun asu Hatenu ba Mai, iha lidun no let, bisbisu ba malu, fo neon, Aten berani, hateke ba loro leten, Fitun Mane Nia Roman Leno Rai Timor Leste, hafanun asuwain Rai Nain Patriotiku Sira, halulik Rai Timor Nia Ukun, ho Ordem Komando da luta, manifesto ho assaun Levantamento 20 Agusto 1982.
Levantamento Ida nee, kausa husi ordem politika Ukun Rasik an Neebe alerta husi komando da luta, hodi hasai Armas husi militar indonesia lolon 7 nudar honra ba luta, loyal ba orentasaun komando, hodi Ema Balu mate, iha tempo nee, no Ema Balu kanek, iha tempo nee, povo Rotuto tengki simu sofre Moris, Neebe moruk husi Forsa militar indonesia.
Ho assaun Levantamento nee, povo Rotuto, militar Indonesia halibur hamutuk, iha Fatin Ida, hodi hafahe ba filera Rua, Mane ketak, Feto ketak, atu simu mate, husi militar Indonesia Sira.
ho Maromak Nia Tulun, genosida la akontese
Levantamento nee, halo militar indonesia forsadamente, muda obrigatorio povo Rotuto, hahu husi Inan nian Kabun Laran to ferik katuas Sira, militar indonesia muda obrigatorio balu ba Atauro, Aileu no mayoria muda obrigatorio, hodi ba moris terus, iha Raifusa - Betano, durante tinan 7 Nia Laran ( 20 Agusto 1982 to 6 Janeiro 1989).
Rai Rotuto, Fatin Ida Neebe kmook ba Ema hotu, Maibe ho Levantamento orentado husi komando da luta ba alvo Ukun Rasik an nian halo povo Rotuto husik Fatin Moris Mamuk - Nonok, Manufuik Mak Lian.
Moris tinan 7 Nia Laran, iha Rai Betano, halo Ema barak tengki mate, mate ba hamlaha, Tamba ai Han la to, Mal nutrisaun, susuben Inan nian la to ba labarik, kunsumu aihan fuik Sira,Tamba aihan ba Han nian, susar atu hetan ate aidala tahan deit sosa la kotu, la Hatene prosesa akar, akar kesak oho, Aimoruk la to, mate Tamba piskologiko hanoin barak, simu presaun husi Autoridade Indonesia militar e Civil, teror no intimidasaun, Familia tengki Moris ho tauk no moe Tamba Inan Feto Sira mos tengki sai samosu no biti ba militar indonesia, kalan boot kakolo Lian, halo paniku povo Sira, Tamba militar Indonesia hanehan povo ho Nia Liman besi, Moris iha trauma Nia Laran, Balu ba koru be Ema tengki tiru mate, mate Tamba batar dán Neebe dán iha bidun, Mak bidun, Nia ferozin tengki hamihis stamina / imunidade isin nian, neebe afeta ba moras to mate, autoridade indonesia militar e civis, ordem obrigatorio ba ema mane sira, kalan - kalan tengki ba Ronda, se la ba, tengki hetan turturasaun, povo tengki obrigatorio foti militar Indonesia Nia logistic, aí no aí-Han, povo Rotuto nia maluk sira neebe mak ba hamutuk ona ho FALINTIL Iha assaun levantamentu nee, Autoridade indonesia civil e militar halo abusu humanidade ( pemerasan) hodi hasai ema nia bikan antigo sira,mortel, belak no korente mean sira, feto rán sira, sai vitima ba abusu seksual ( pelecehan seksual), balu simu violasaun seksual ( pemerkosaan ), balu sai biti no somasu ba autoridade indoneisa, buat barak hirak nee, Neebe Mak Autoridade civil governante Indonesia Nia Liman ain no militar Indonesia Nia Ukun ho Liman besi,ditador Tamba Sira invasor Neebe kastigo povo Rotuto iha Raifusa - Betano, situasaun moruk neebe povo Rotuto simu Tamba kausa husi esperitu Ukun Rasikan nian, Ordem Komando da luta hodi halo Levantamento.
Nunee iha tempo nee Ema hotu Neebe militar Indonesia lulun masal sai husi Rotuto ba kastigo iha Betano nee Tamba deit Ukun Rasik an.
Povo Rotuto Laos lori hakarak Mak ba Raifusa - Betano !!!!!!!!! Maibe kausa husi Levantamento, orentado husi ordem komando da luta FALINTIL nian,.....
Povo Rotuto ba Betano Tamba Militar Indonesia Mak muda obrigatorio, kausa husi assaun Neebe povo halo hodi komemora loron FALINTIL nian 20 Agusto 1982, nunee muda Ba Betano Laos lori povo Nia hakarak !!!!!! Nunee mos Laos ba halo TOS, seraque povo Rotuto Nia Rai no abat Moris ba TOS nian laiha ka ????
Tempo nee, iha Rotuto Fatin nee mamuk, fuik, manu fuik Mak Lian.
ROTUTU DETENSAUN KA DESTERADO
Situasaun Ida nunee Mak Ema balun ho agitasaun politika hatete povo Rotuto kategoria DETENSAUN , seraque definisaun lolos ba sofremento povo Rotuto nian Mak nee ? Maibe tuir intendemento kona ba DETENSAUN katak Autor ba krimi kategoria skala Kiik / Ema oit oan Neebe Hela iha sosiadade Nia leet Mak halo insatifasaun no halo propaganda hodi amesa ba Paz harmonia nian Mak tengki detein para labele influenza Ema seluk.
DESTERADO Neebe Mak povo Rotuto sente kausa husi assaun Levantamento neebe hetan Ordem husi Komando da luta atu halo assaun Ida Neebe hatudu ba Ema barak/ mundo katak Timor hakarak Ukun Rasik an, kausa Mak halo, laiha Ema Ida, Mak Hela, iha Moris Fatin, Ema hotu obrigatorio forsada sai husi Moris Fatin ba Moris iha Fatin seluk ho ambiente foun, Vida Moris isin no klamar, Ema halo Hanesan Balada tamba hetan kontrolo maximu husi Liman kroat no Liman besi militar Indonesia no Autoridade civil Indonesia nian.
ROTUTO, tempo nee, Neebe ba Moris iha Fatin foun Betano Tamba muda forsada obrigatorio masal nee konsedarado nudar Desterado Laos detensaun ?
Preguntas ?
Tamba sa Mak Ema interpreta Rotuto Nia terus iha Fatin kastigo durante tinan 7 Nia Laran tuir fali Ida Ida Nia gostu ?
Deferente nee iha Neebe seraque Ema destera hamutuk iha Raifusa Betano, ohin Loron Moris iha Municipio seluk hetan konsederasaun maximu ba tinan 7 Tamba sa Rotuto nian, oin seluk fali nee ?
==========
Reflesaun Fin de Semana
Fin do semana ba Ita hotu
Che Arino Lara 82
# 82 Manufuik Lian ( G. Loriku mate dutu Kaixa Sama Lemo )
# Kalohan ( G. Loriku mate dutu, kaixa Moris foun )
# loriku asuwain ( Haksolok Tata Mai Lau )
#
Tuir Domingos Dias Nudar Katuas Lisan Uma BOKOR, iha Aldeia Fatuk Kuak ( selihasan ) haktuir katak Tara Bandu iha Fatuk Kuak fahe ba Typu 4 mak hanesan : Tara bandu ba tasi , tara bandu ba tos, tara Bandu ba Animal, no tara bandu ba be matan ai hun, objectivo husi Tara Bandu ne’e, bele fo benefisiu ba povo tamba ho tara bandu nee hodi bandu tiha Atu bele aumenta tan exemplo Hanesan Hakiak Animal ida Atu moho tengki bandu tiha para nia aumenta tan, hodi núne’e tara Bandu ne’e nudar hakesi an ba Natureza nian, hodi asegura, hakiak no hadia ne’ebé to ikus ita mak sei aproveita.
Tuir Domingos Dias Lalaok husi Tara Bandu mak hanesan lori bua, Malus, Tabako,ahu, mutin no Mean hodi ba tau iha fatin ne’ebe halo tara bandu ba, manu, fahi no bibi hodi hasai ran ba hikis, malus tahan hat (4) ne’ebé reprezenta be nian ida, Tasi nian Ida,Rai leten nian ida, no kukun no helik nian ida, hodi saran ba lulik sira ida ne’ebé kukun ho helik nudar quia no karta ofisial natureza nian hodi husu ba Kukun no Helik atu hakesi tuir ukun Tara no bandu nian.
Domingos dias Mos Haktuir katak Tara bandu iha Rai selihasan la promete fulan ou loron maibe depende necisidades ne’ebé presiza tuir klalaok kultural nian, maibe iha rai selihasan laiha sergala maibe iha deit Tota no haseti, Núne’e typu tara Bandu iha Rai selihasan iha Modelu rua ; ida tara bandu ho lian mak Hamulak ka Tota no ida fali Tara Bandu halo Nonok deit katak lori ba hatur deit.
iha Rai Selihasan uma lulik ne’ebé iha dereitu halo tara bandu ne’e, mak Uma lulik Rua deit : uma lulik Bokor - kalsain, entre Uma lulik Rua ne’e hafahe ba funsaun mak hanesan Tuir Mai Uma lulik uma Bokor mak hanesan mane, ibun ho nanal ba koalia no Uma lulik Kalsain mak nudar Feto ne’ebé Túr ho funsaun mak tula malus, núne’e iha Aldeia fatuk Kuak nudar Kadunan Boot mak Moras Mauleki ho nia oan mane mak uma lulik Kalsain, no kona ba Ambiente mak uma Lulik Bokor- Kalsain.
Domingos Dias Aumenta tan Uma Rua ne’e Mak “ tertua” iha Aldeia fatuk kuak laran, tuir katuas lisan ne’e katak iha fatuk kuak Kompostu husi uma lisan sanulu (10) husi Kadunan Boot moras Mauleki Mak hanesan : uma Rae - Uma lor, uma ain –uma kdehan,uma kiik – uma boot, bokor – kalsain, uma Kabu Laran ho funasaun mak hanesan : hein lidun hat hanaran Katuas Liurai nemak Uma kiik, nia mak hein lidun hat ne’e, ho papel mak wainhira liurai sira ba iha fatin ne’e, nia mak sei ba hato’o iha fatin hira ne’e mak hodi tama ba iha kadunan.
“ hamulak “
lisensa ba Nai kukun no Nai helik Sira
husu ita boot nia forsa no kbit
atu ita bot tau matan tara bandu ida ne’e
atu labele halo ema seluk mai kontra ukun ida ne’e
se ema seluk mai kontra ukun ne’e fo sasaun ba nia halo makas
tamba bandu laos ba ema seluk maibe benefisiu ba ita dunik
===========
Dukumentaaaun&Intrevista 21 - 01 - 2025
Arte e Cultura Municipio Manufahi
Haktuir : Domingos Dias
hakerek : Amorino Da Costa Mendes Sarmento