Thursday, July 23, 2026

FORMASAUN ESCULTURA

 

ESCULTURA

SAIDA MAK ESCULTURA 


I. ESCULTURA NIA MORIS KA HISTORICA ESCULTURA NIA EXOISTENSIA

iha arte infeita ka Escultura “ badain Makerek “ ne’e mai ho estoria ne’ebé naruk tebes hahu husi tinan rihun hirak liu ba,dezenvolve iha Dongyang iha tempo ukun ( dinasti ) Ming ho Qin iha nasaun Cina, fase Neolitikum, ne’ebé iha tempo neeba halo pintura ka halo dezenho ba ai ka fatuk mosu husi toman Hemodu iha Yuyao,regiaun Zhejiang, besik Shanghai, maizamenus iha tinan 7000 liu ba, núne’e tecnico halo dezenho iha ai iha tempo Qin ho Han ne’ebé trata      ( cendrung ) ka atensaun ho tecnico pinta dezenho iha ai ne’ebé furak no perfeitu.

iha Indonesia escultura ne’ebé konhesedu escultura Jepara / badai makerek Jepara, hanesan arte makerek konhesidu iha indoensia laran tomak to nasaun seluk, konhesidu tamba dezenho ne’ebé detaillu no komplikadu ho demensaun tolu.

iha timor Leste escultura iha lian cultural halo Makerek ne’ebé lian Indoensia mak Ukiran, hahu mosu iha tempo ida hanaran Ria Ho Rai ne’ebé iha nia dezenvolvementu halo makerek kontinua hodi to mai iha fase ilat ho bosok / fatuk hada ai Tós / fatuk sadan, ne’ebé iha tempo ne’eba kontinua prezerva no konsagrado tiha, iha prosesu halo ka harii uma lulik sira ne’ebé ho nia existensia to mai ukun nakukun ho naroman, lao tesik mai to kombinasaun ukun rai Maran ho Tasi laran,ohin loron nasaun Timor leste,hamrik independente no sabrano hanesan estadu de dereitu e demokratiku nafatin existe escultura ( makerek ) nian.

escultura iha nasaun timor leste,ohin loron hafahe ba Rua, 1. escultura konsagarado CustumarioTradisonais , 2. Escultura transormasaun sosio-Cultural .

1. escultura konsagarado CustumarioTradisionais
CHE ARINO LARA 82 2
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
escultura konsagrado Custumario Tradisionais katak Escultura nia existensia hahu husi interaksaun no komonikasaun social iha civilizasaun tempo beiala sira nian ne’ebé inisia konsensus ba konstrusaun uma lulik nian. ho prosesu konstrusaun uma lulik ne’e hafahe ona se mak liurai, semak tesi lia, se mak servisu nain, se mak hein nain bali nain, no funsaun seluk tan inklui semak sai hanesan makerek ba uma ne’e.


ligasaun ho makerek ba uma, iha ne’e culturalmente, ema ne’ebé mak nain ba makerek hanaran Badai Makerek ka Escultura ka lian Indoensia ema bolu Seniman, ne’ebé halulik ona ho Ritus cultural nian atu gerasaun ba gerasaun uma lulik refere mak nain ba makerek ne’ebé disidi nanis ona.


papel husi badai makerek ne’e, mak wainhira iha konstrusaun uma lulik nian, mak iha responsabilidade no obrigasaun halo makerek iha uma ne’e hahu husi hakores –hafutar Ai rin, ho dezenho animais sira,rotan, no futus sira ne’ebé relasiona ho ukun, halo ai kabelak modelo hanesan Bani Tabele, ai kabelak kuda aman- iha odamatan, fitun no fulan, loro matan, halo sasihik ho kuk ho dikur, hakores dezenho hafutar Ai Tos, nomos halo bikan ai,kopu.babadok,dadir,kanuru,sorik knuk no surik kaer fatin no seluk seluk tan ne’ebé oras ne’e sei rai hela iha uma lulik sira ou ka sei existe.


Makerek ka escultura ne’ebé existe iha uma lulik , nia figura ka modelo lao nafatin husi tempu ida ba tempo seluk ka statiku la influensiado husi kombinasaun dezenho moderno nian,no prossesu hotu lao tuir ritus no ritmo moris bazeia ba topografia rai ne’ebé mak hahoris talentu natural nian ba arte makerek ( escultura ) tardisonal tuir ukun no bandu iha sosiadade cultural horik ba.


exemplo escultura = Badai Makerek
 iha timor leste ne’ebé ita bele hetan iha uma lulik sira 

1. Halo Uma dikur no sasihik uma kakuluk ho nia kaligrafia 2. halo bani tabele,ai kuda aman, ai rin makerek iha uma lulik sira,fulan sorin,fitun,surik dima,bikan ai, ai kakuk no seluk tan, …


 iha timor leste ne’ebé it abele hare iha fatin publiku sira 1. naran iha quadro/quadro avisu ne’ebé ema sempre taka iha fatin publiku sira,liu –liu iha compania sira, gropus social e carpintaria, no fatin atrasaun turistiku sira. 2. kaligrafia ne’ebé halo ho modelo ne’ebé furak 3. statua ba figura sira tanto ilas maromak nian,herois, ema figura sira, animais, paisagen/ panorama no seluk seluk tan. 4. furniture ( Material / inventario Uma laran nian ) hanesan kadeira,kama, armari no seluk tan.

2. Escultura transformasaun sosio-Cultural moderno

escultura iha transformasaun social – Cultura moderno katak escultura ida ne’ebé mak adopta tuir dinamika progresista arte makerek nian nudar kombinasaun entre makerek natural no influensia husi kolonializasaun ne’ebé akontese iha mundu tomak inkluindo iha sudueste asiatiku ( la konta ho thailandia ), ne’ebé arte makerek lao hamaluk espansaun colonial nian misturado entre realidade moris ho morios rai seluk nian tuir esperensia ne’ebé husik hela husi dalas ida ba dalas tuir mai nomos tamba urbanizasaun sosidade cultural husi foho ba vila ne’ebé hahoris ideia no konhesementu foho – vila nian misturado.

husi ne’e dilematiku escultura mosu tamba arte makerek global transforma sosiadade escultura nia maneira hanoin, no tradisaun familiar ne’ebé delimatiku defende nafatin escultura tradisonal ou ka mistura ho inovosaun projeta makerek ida ne’eb’e kombinasaun entre makerek nasaun seluk nian ho makerek rai laran nian.

núne’e escultura husi tempo ba tempo hetan tranformasaun signifikante, hare husi nia forma no sentidu tuir dezenvolvementu seincia no tecnologia,influensiado husi globalizasaun no dinamika social nudar fator ne’ebé Kria no hahoris inovasaun iha mundu escultura nian.

a. evolusaun forma no media husi escultura moderno

escultura moderno iha timor leste laos deit limita iha uma lulik no halo husi Ai deit,Maibe badai makerek iha ona motivasaun aproveita no utuliza tecnologia digital ho hanoin inovativo halo makerek ho digital,ho maneira instalasaun multimedia hanesan halo video, fotografia,maket ho demensaun 3D.


maneira hirak ne’e hanesan meus instalasaun digital ne’eb’e utuliza roman animasaun hodi bele fo esperensia foun ne’ebé mak interaktivo ho imersivo.
b. influensia globalizasaun ba escultura local sira
iha mundu moderno ne’ebé influensia husi globalizasaun, posibilidade escultura local bele hatudu obra iha mundu Internasional, exibisaun ba escultura kontemporario iha tempo feira nudar fatin importante ba badaen makerek sira atu hetan rekonhesementu husi ema seluk ou ka iha mundu.


pelo kontrario globalizasaun ne’e desafiu ba badaen makerek sira atu defende identidade cultural iha laloran konseitu ho stylus mala’e ne’ebé badai makerek sira infrenta tamba dala barak iha hanoin badae makerek sira atu produs makerek ho material local sira maibe mosu mai makerek sira husi Plastiku sira . ( ohin loron ita hare sinzang sira nia produtu artistiku sira ne’ebé halo ema gosta uza instan duque kreatvidaede sira ne’eb’e iha rai laran ).


II. SAIDA MAK ESCULTURA
saida mak escultura = statua ( patung ), termo ida ne’e mai husi termo latina, maibe iha lian maternal versaun mambae ne’ebé nakait ba komplementario konstrusaun uma lulik sira hanaran Halo Makerek no ema ne’ebé mak halo makerek bolu badae makerek ka iha lian Indonesia ema hanaran “ Seniman “ ne’eb’e halo makerek ka ema dehan “ Seni Ukir”.
Termo Escultura ou badae makerek katak halo estatua no dezenho ne’ebé engeralmente nakait ba assaun ka Prosesu kria obra arte ho demensaun tolu husi material fatuk,besi, vidro, rai ka Tahu no seluk tan.
wainhira ita koalia kona ba Statua, Dala barak ema nia hanoin no imaginasaun halai liu ba iha ilas ka modelu forma artistiku ida ne’ebé iha ona,exemplo ita hare statua Nosa Senhora,jesus Kristu,heroi sira,statua animais sira ou seluk seluk tan ne’ebé Atrai no influensia ita nia Natureza de Konseinsia ( Alam Bawa Sadar ) kata forma no modelo statua ne’e furak iha ita nia hare.
núne’e mak wainhira ita koalia kona ba escultura mak ita koala kona ba ticnico no gestu ka modelo ( gaya ), tema nakait ho forma expresaun husi talento ne’ebé mai husi formasaun no inspirasaun Formal,non formal no Informal nomos mai husi talent Natural ( bakat Alam ) mak hamoris kretividade inovativo personal, mosu husi Natureza de konseinsia formula iha ideia no Assaun hodi tranforma ba neon badain – liman badain hodi projeta escultura artistiku husi Fatuk, besi, tahu,vidro,karau dikur no seluk tan, ida ne’ebé furak no bele sai mos hanesan instrumentu ba objetu turistiku.
iha escultura hanesan maneira representasaun, abstratu ka dekorativo ne’ebé dalabarak hanesan assaun emosianal, haktuir estoria ka representa ideia. ho núne’e nia prosesu dala barak involve artezaun escultura nian ( Ukiran ) , modelo,inventa modelo ( perakitan ) ne’ebé presiza komprensaun ne’ebé klean no kroat ba forma special ruma, núne’e ema Artezinador ( seniman ) sira bele hetan inspirasaun husi ambiente ne’ebé iha sira nia so-sorin, hanesan akontesementu historiku, esprensia individual ( pribadi ) .
ema nia komprensaun kona ba escultura tuir sosio- cultura ne’ebé existe iha fatin ne’ebé sira horik ba no fatin ne’ebé deferente tuir sira nia konseitu kona ba valour sosiadade Cultural ne’ebé konserva no prezerva tuir rekezas escultura ba kretaividade arte nian durante tempo naruk, no husi tempo ba tempo.
1. Arte escultura ou Badai Makerek ?
Badai Makerek ka escultura nudar parte ida husi arte kriya ka arte neebé mai husi Neon Badaen, uza natureza de konseinsia, imaginasaun,sentimentu hodi halo espresaun ho assaun liman badain hodi hafurak , material ho forma dekoratrivo funsaun principal.
CHE ARINO LARA 82 5
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
ho kretividade ne’e,nudar kombinasaun solidu ne’ebé la hafahe entre Neon badain no liman badain hodi utuliza material artezaun hanesan “ pahat no martilu” hodi ké ka Bahat ne’ebé produs rezultadu ida ne’ebé artestitkus tebes ka ita hanaran escultura iha lian Cultural Versaun Mambae hanaran Badae Makerek.
2. saida mak escultura ?
badain Makerek ka Escultura nudar kombinasaun Entre neon Badain no liman Badain hodi forma dezenho infeita nian iha ai,fatuk,vidro,tahu,karau dikur,Ruin, nehan animal nian,marmer ka seluk tan ne’ebé ho forma dezenho kleuk /kuak/tek tama ba ( cengkung ) kabuar tek sai ( cembung ) hodi forma dezenho ida ne’ebé furak.

cembung +cengkung
3. saida mak escultura / badae makerek hare husi Arte ?
escultura (halo makerek ) hare husi arte ne’e hare ba dezenho atu halo makerek iha ai,fatuk,vidro,karau dikur,nán Ruin, ne’ebé mak ho maneira servisu atu ke ka pahat,koa, koi halo kleuk,kuak, kabuar tama ba laran no kleuk, kabuar tek sai nudar prosesu hamenus material no halakon material ho sistematiku husi liur ba laran no prosesa halo diferente ba nia naruk, tetuk no klean objetu ruma sai eksotiku ( daya Tarik khas dan uniku ) no furak.
Núne’e objetivo husi halo makerek ka escultura mak kria forma ho kreatividade kombinasaun entre neon badaen no liman badaen ne’ebé rezulta dezenho ou estatua ho nia makerek ne’ebé susar maibe uniku,esksotiku,furak,nudar espresaun toman arte nian ne’ebe pojeta husi liman badain iha mundu Escultura.
CHE ARINO LARA 82 6
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
4. funsaun Husi Halo Makerek? funsaun husi Halo makerek mak atu : 1. infeita, inventa,aumenta forma ne’ebé furak ona porexemplo hare iha meja,kadeira,armari, nst 2. infeita buat balun ho sentidu atu aumenta furak ba material tos ne’ebé antes ne’e laiha dezenho,nune’e halo makerek fali hodi hafutar halo furak iha ema nia matan hare.
5. Hakores makerek ba iha material saida ( Escultura )
Material ne’ebé hodi halo makerek mak hanesan :  nan ruin  Aifuan  ai .  Ukiran es /statua es.  Ukiran gading/ nehan  Ukiran fatuk .  dikur  vidro
sentidu husi makerek ka escultura ? sentidu husi halo makerek ka escultura ne’e hahalok atu halo produsaun ho maneira Ké ( pahat ), Koa, Koi no hamos buat ne’ebé tos no metin atu sai dezenho ida ne’ebé makerek eksotiku ho furak. 6. typu tecnico halo makerek ( Jenis Teknik Ukir ) 1. typu makerek kabuar kleuk tama ( cekung ) modelo ida ne’ebé ita hare kabuar tama fali ba laran. 2. typu makerek kleuk kabuar tek sai fali ( cembung ) 3. typu makerek lina atau lina ba mai (Garis atau Cawen ) 4. typu makerek tetek ( Ukir Susun ) 5. typu makerek Borus ( Tembus ).nst
exemplo typu makerek cengkung no cembung
CHE ARINO LARA 82 7
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
III. MATERIAL NO UTULIZASAUN BA MAKEREK ( material escultura / peralatan seni ukir) , FUNSAUN HO MANEIRA SERVISU
1. Material Halo makerek
2. Material ho nia funsaun halo makerek nian. a. Pahat ho nia maneira pahat  pahat pahat katak material ka Equipamentus ida ne’ebé badai makerek / escultor/ Seniman sira uza hodi koa,loke,halo kuak, halo makerek ba iha forma material ne’ebé tos hanesan ai,fatuk, besi,karau diku, nan Ruin,nehan no seluk tan ne’ebé mak ita ladauk hetan no hare ba hodi halo makerek nian. Pahat mos bele uza hodi halo sikun no profil ba iha sasan sirvisu sira ( meja,kadeira …) núne’e Utulizasaun pahat uiza hodi hodi koa,halo Kuak, halo linha, halo sikun,halo ponto,halo kaber no halakon fukun.
Material halo Makerek Pahat. martilu. Gouge. escofa ( Sikat ijuk) Mesin scroll saw dan jig saw. Mesin bor. fatuk kadi . Kertas amplas.
ho material hirak ne’e,mak hodi halo makerek ( Escultura / seni Ukir ) iha ai, tahu,au,fatuk,ruin,ho seluk seluk
material ba ukir ka halo makerek ne’ebé presiza tuir maun “ SIKU “ :
pahat ukir, martilu,kado ( gergaji ukir ),qurinda,kado ( gergaji lengkung ) supila Listrik,disko kado ( disko gergaji ) Amplas, makina Amplas, vernis , Tiner, pinsel,
CHE ARINO LARA 82 8
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
 Maneira hodi Pahat hare husi maneira kaer pahat no pahat nia modelo, pahat hafahe ba rua nemak pahat uza liman los ( right hand ) no pahat uza liman karuk ( left hand ) ho Maneira uza pahat tau pahat ba objetu material ne’ebé hodi halo makerek,hanehan no uza martilu ai hodi baku ho sentimentu wanhira halo makerek,nune’e pahat ne’e nudar komponente principal ida iha vida escultura nian.
b. Martilu escultura martilu nudar komponente ida ne’eb’e uza hodi baku objetu ruma ne’ebé dala barak uza hodi baku pregu ulun,hadaia objetu ruma,baku kaleng uma nian,lori tuku besi no seluk tan núne’e martilu ema halo tuir nia funsaun objetu ne’ebé iha. Martilu iha oi oin,martilu balu utuliza ba baku pregu ( martilu Prego/Nail Hammer ) ,balu ita utuliza hodi baku fatuk ( bodem /stone / head hammer ) martilu Plastiku ( Resin Hammer ), no seluk tan maibe iha ne’e wainhira ita koalia kona ba martilu escultura katak martilu halo husi nudar komponente matrial escultura nian ne’ebé utuliza hodi baku pahat ulun iha tempo halo ornamentu makerek. c. kado Escultura kado escultura iha oin rua, kado escultura manual no kado escultura energia eletrisidade  kado escultura Manual
kado escultura katak komponente ida ne’e uza hodi koa ai ka Triplex ne’ebé ideal tuir ita liman badain sira nia necisidade. ho liman ne’ebé badain utuliza hodi halo esculturaka makerek ho fasil,hodi núne’e equipamentu ne’e serve ba liman badain sira utuliza hodi koa tripleks ka ai sai tuir imaginasaun.
CHE ARINO LARA 82 9
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
 kado escultura eletric kado escultura ida ne’ebé uza energia eletrica ne’ebé mak serve utuliza no fasil ba liman badain sira ho professional hodi koa los, kleuk ne’ebé susar iha vida halo makerek nian.
d. Qurinda quirinda nudar komponente eletrika ida ne’ebé ho funsaun atu kadi,koa, tesi, nomos hodi halo kaber objetu ruma, maibe utulizasaun komponente ne’e tengki kaer ho kuidadu tamba bele fo risku ne’ebé ameasadu tebes ba ema ne’ebé kaer. e. kado Kleuk ( gergaji lengkung ) Koping / Gergaji Fret kado kleuk ( gergaji Lengkung ) nudar Komponente ida husi equipamentus escultura nian hodi koa objetu ne’ebé kleuk ( lengkung ) ne’ebé mak kiik Liu nomos no tos e la rapidu ( Kasar ),nomos hodi koa objetu escultura ne’ebé kleuk “ lengkungan “ ne’ebé rabat malu los, hodi bele lis ( mplas ) ba forma ne’ebé sai kaber los.
f. Supila Listrik/ electric plane for wood supila Listrik katak komponente escultura ida ne’ebé Uza Energia eletrika nian hodi ajuda dudu ai Objetu escultura ida ho
fasil,husi ai ne’ebé no la mahar no kaber, hodi sai tuir artezinador nia presiza.
CHE ARINO LARA 82 10
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
g. disko kado ( disco gergaji ) disko Kado
h. Makina Lisador ( Amplas ) makina Amplas nudar prosesu servisu ba forma objetu ruma atu hodi hetan forma objetu material nia tetuk ida ne’ebé kaber no hanesan, ho maneira kose ka lisa ba objetu material ruma to nia kaber los. hodi núne’e funsaun husi Lisador / Amplas mak atu hodi hamos halo kaber,no atu hafasil iha prosesu servisu mak presiza makina Lisa nian hodi produs produtu ne’ebé kwalidade ás,ho funsaun ajuda hatetuk, halakon noda /foer no fo rezultadu ne’ebé kaber los. i. Lisador ( Amplas ) makina Lisador ( Amplas )iha oin Rua ida ita bolu makina “ Power Sander ka Lisador Mamar ( Amplas Halus ) Atu hodi Halo kaber unuku ( halus ) laletek material ruma hanesan ai,besi, no lisador forma raihenek ka “ sand Paper “ ( Ampals Kasar ) ho maneira servisu kose ba iha laletek material Ruma. iha mos typu de servisu bele manual nomos bele utuliza makina eletrica. j. Tiner Thinner nudar forma ne’ebé ho ben,bai- bain uza hodi kahur tinta , vernis ho funsaun hodi hafasil no halais iha prosesu pinta ba produsaun escultura nian no furniture ( Material / inventario Uma laran nian ) hanesan kadeira,kama, armari nomos makina sira no seluk tan.
CHE ARINO LARA 82 11
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
k. vernis
vernis ne’ebé uza ba rezultadu ikus produtu nudar maneira hodi taka ka protégé objetu ne’ebé tos no transparante nomos halo nabilan ba produtu escultura ne’ebé produs husi Liman badain sira,nune’e funsaun husi vernis atu protégé kwalidade furniture ka produtu escultura ne’ebé halo husi ai.
hodi núne’e mak vernis ne’e,nudar ai ben finishing transparcia ne’ebé uza ba ai iha produtu escultura no furniture sira atu hodi protégé nomos halo nabilan origen husi ai ne’e.
i. Pinsel
Pinsel komponente ne’ebé utuliza ba prosseu pintura, ne’ebé ho forma deferente tuir necisisdade pinta nian. Nune’e wainhira ita hare ba pinsel escultura nian mak ita nia hanoin ona katak pinsel ba hodi halo dezenho nian wainhira uza tinta. maibe wainhira ita uza pinsel ba escultura mak hodi hamos foer no ai ut sira ne’e iha objetu ne’ebé halo makerek ka bahat ba. . Tecnico halo Makerek 1. Carving. Carving katak tecnico ne’ebé ema badain makerek ( Artezinador sira / seniman ) tengki halo ké ou Pahat no koa iha parte tetuk ou parte ne’ebé mak serve,bai bain halo iha ai 2. Chip carving. Chip carving katak tecnico ne’ebé bai bain uza iha obra makerek nian ho medida ne’eb’e mak boot 3. sunu ai . … 4. koi ka koir ( Mengerik )
CHE ARINO LARA 82 12
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
Teknik Pahat yang Bisa Dipelajari  Teknik Carving. Salah satu teknik pahat yang dapat digunakan untuk menciptakan patung menarik adalah teknik carving. …  Chip Carving. …  Pembakaran Kayu. …  Mengerik atau Mengikis. …  Pahat Lengkung/Penguku. …  Pahat Lurus/Penyilat: …  Pahat Col. …  Pahat V/Coret/Sisir.
OBRIGADO
Aprende xafi ba hariku ita nia neon
neon badain, orgulho ba ita an susesu iha ita nia kareira
che Arino Lara 82
CHE ARINO LARA 82 13
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento

Sunday, July 19, 2026

POTENSIA TURISTIKU IHA SUKU ROTUTO

Amorino da Costa Mendes Sarmento  

01.02.02.032

 

  1. Mapamentu suku Rotuto

Rotuto,  suku Ida ne’ebé administrativamente pertensia husi Municipio Manufahi, postu Administrativo Same, ne’ebé nia lokalizasaun besik ou iha los kablaki nian hun, ho nia total areal 12,70 km2 ne’ebé ho organigrama governasaun suku kompostu husi Aldeia Lima ( 5 )  ho nia populsauan mak hanesan ( 5 ), aldeia sabou ho populasaun  600 husi xefi familai 133, Aldeia hatuhei ho populasaun 348 husi xefi familia 73,  Aldeia Berteni ho Populasaun 264 husi xefi familia 65, Aldeia Foehei ho populasaun 439 husi xefi familia 133 no Aldeia Leofat ho populasaun 68 husi xefi familia 14, núne’e Suku Rotuto ho total nia Populasaun hamutuk 1719 no total xefi familia 398 ( dadus Rotuto junio 2026 ) .

Suku Rotuto nudar suku Ida ne’ebé geografikamente husi Loreosae ( Timur ) baliza ho suku Letefoho husi Parte Loro monu ( barat )  Baliza ho Suku leolima Postu Administrativo Hatoudu,municipio Ainaro, husi Parte Norte   ka parte foho ( Utara ) baliza ho suku Mauchiga, Postu asdministrativo  Hatubuilico, Municipio ainaro, husi Parte Tasi ou Parte Soul baliza  ho Suku Grotu no Suku Daisua postu Admiistrativo Same.

  1. Potensia Agricultura

Populasaun suku Rotuto moris ho vida agricultuor ne’ebé  lor – loron halo tos, nune’e produto ne’ebé sira iha,  mak hanesan talas, Ai farina, fehuk, kontas, koto no batar, maske nune’e povo  Rotuto nia moris barak liu dependensia ba plantas industria nian, tamba Atu sustenta moris povo Rotuto, ekonomikamente  dependensia liu ba Produtu kafe  no ikus – ikus ne’e komesa hakiak no dezenvolve produtu baunila no Maek no Tanzarina no seluk seluk tan ho quantidade ne’ebé mak kiik liu husi produtu Agricola hirak ne’ebé mak iha.

  • Typo Potensia turistiku iha suku Rotuto.

Suku Rotuto nudar suku Ida ne’ebé mak hela iha parte foho ho as husi Tasi ( ketinggian dari Permukaan Laut ) 240 to 550 m no suku Rotuto suku ida ne’ebé halaeu ho foho, no hafutar ho ai laran foho nian, ho natureza suku ne’ebé  forma karakter orijen cultural integradu iha moris lor- loron nian ,  hodi nune’e mak  suku Rotuto  sai fatin distinasuan Turistiku iha municipio Manufahi.

Kosederadu nudar fatin distinasaun turistiku iha municipio manufahi tamba iha suku Rotuto iha potensia Turistiku mais barak liu iha postu administrativo same kumpara ho suku  seluk ne’ebé existe iha  Same no  manufahi jerelmente.

Deviersidade  Typo Potensia atrativo natural  Turistiku iha suku Rotuto mak hanesan :

  1. Potensia eko turistiku ka ekolojiku turistiku  mak hanesan Foho Kablaki, foho  mude ka hliri, ai-laran ne’ebé haleeu suku rotuto ho nia ar fresku, be matan orijin ne’ebé sai husi Rai hanesan be matan Erafa ,be tiris manufahi Kuak no be tiris tesi Mai.  paisajen iha foho kablaki, foho hliri no iha suku Rotuto  hodi hateke ba tetuk luan  ne’eb’e eksotiku.
  1. Potensia Geo Turistiku iha suku Rotuto mak hanesan fatuk kuak “  Lea”, fatuk kabuar hanesan manu tolun “ haot Adi Maol Luli “  iha areadores Era Fa Ai Ramu no fatuk kuak  iha Hurma Soru Kablaki Lolon , fatuk carsit spesie hanesan Kristal iha kablaki tutun,  Rai Monu no Halai iha Mael meta, ne’ebé  halo let no kuak naruk  , rai hanesan Kuda kotuk Hle ha Ria,  osan mean nia ten , iha mael meta, Natureza nia furak,  foho as kablaki, foho mude ka hlire nia As.
  1. Potensia Turistiku Kultural iha suku Rotuto mak hanesan Fatuk dadir –kablaki lolon. fatin orijin hahoris Rotuto nia ema  ka beiala Rotuto  hahu an ba ,  Ai Tada, fatin horik dahuluk beiala Rotuto nian, Sata Lori fatin civilizasaun Rotuto ba dahuluk, be matan Era fa,  interligasaun ho be matan sira seluk iha siuku Rotuto, uma Lulik 68, sermonia fo han be matan ai hun, sermonia han batar, sermonia halo uma lulik,  musika tradisional ( tebe dai no dahur, sergala,ulik,  no se mane), sadan Antigo fatuk bosok sira iha suku Rotuto,  iha Ai tada no artezenatu ba produsaun sanan rai iha Suku Rotuto
  1. Potensia Turistiku historia iha suku Rotuto mak hanesan, AI Rú maubere iha io Rema, fatin cultural sira hanesan sita iha pontu 3, fatin akompamentu ba Falintil sira, iha hahi lebu kablaki tutun no seluk tan, fatin tiru malu entre Falintil sira Iha ai Ur mat brua 1986, Rotuto nudar Fatin levantamentu 20 Agusto 1982, no kampu sermonia ba levantamentu 20 agusto 1982 iha Urhei, no fatin subar ba falintil sira iha fatuk kuak  no Rai Kuak.
  1. Potensia ba Turistiku Relijioso iha suku Rotuto mak hanesan Rae Toe Lau – misa fatin iha kablaki tutun, foho hliri lau, tamba harri ona krus iha nia leten.
  1. Potensia Turismo industria edukatika mak hanesan kuileta kafe no nia prosesamentu nomos oinsa manutensaun , fo kaben no kuileta baunial.
  1. Infrastrutura Turistiku iha suku Rotuto mak hanesan Arku Bemvindu no  sentru informasaun turistiku iha Ailuli,  Foto Shoot no uma deskansa Iha ai meat hei, cafeteria iha sabou no foto shoot uma refresihing iha sabou io, inklui ho sinais turistiku no quadro informasaun ka reklame husi Gropu Trabalho Turismo Kumunitario Beleza Rai Ne matak No Uniku ( GTTK BERMAU ).
  1. Komonikasaun Turistiku ne’ebé kontinua promove intensivo deversidade turistiku husi Media Kumunitario  ofisial Suku Rotuto nian ba Atrativo Natural suku Rotuto nian ne’ebé  iha liu husi pajina Facebook no Youtube Sentru Informasaun Suku Rotuto, blooger               blogspot.com  nomos liu husi website Suku Rotuto www.Rotuto.suku.tl    

 

  1. Sitio ba distinasaun turistiku :

 

Total sitio no fasilidade ba distinasaun turistiku iha suku Rotuto mak hanesan :

 

  1. Foho kablaki ho nia paisajen no fatin peregrinasaun relijisoso
  2. Foho mude ka hlire ho nia paisajen fatin peregrinasaun relijisoso
  3. Esplorasaun ba natureza ( Ailaran )
  4. Highing Turism ( sae foho Kablaki no hliri )
  5. Be tiris Manufahi kuak
  6. Be tiris tessi mai
  7. Nau –hul no aitada ( Fatin moris ka hahu an beiala suku Rotuto / Orijin hahoris Rotuto nia emar ba dahuluk )
  8. Satalori fatuk ( fatuk hada ba dahulu Rotuto nia civilizasaun )
  9. Ai Ru Maubere ( iha io rema )
  10. Fatuk Karsit ( fatin kablaki tutun “ hahi lebu )
  11. rae toe Lau   ( Misa fatin iha kabalki tutun “ rae toe Lau “ )
  12. ( Fatin akoampamentu Falintil nian iha kablaki tutun
  13. Ai Ur mat Brua ( fatin tiru malu entre Falintil no Abri iha tinan 1986 )
  14. Berlaka lau ( Iha kablaki tutun )
  15. Fatuk kuak “ lea “ ( iha areadores Era fa )
  16. Be matan Era fa
  17. Fatuk haot adi maol luli ( Iha areadores Erafa )
  18. Kampu levantamentu no Rotuto en jeral fatin estoriku ba levanatemntu 20 agusto 1982
  19. Sabou io ho nia paisajen
  20. Rai monu no halai ne’ebé hamosu let entre area rua ( desafiu turismo )
  21. Atrasaun turistiku modern ‘foto shoot Rua’ : foto shoot erafa no fotoshoot sabou io, no uma gazebo ka uma ain as ba refreshing ida iha sabou io.
  22. Kafe no baunila ( Turistiku edukativo agricultura )
  23. Fasilidades turistiku mak hanesan ; uma deskansa ida, fatin kafetaria ida
  24. Intrumentu promosaun : media Kumunitario Suku Rotuto

  

Wednesday, July 15, 2026

BERMAU HALO PROMOSAUN MERKADU TURISTIKU SUKU ROTUTO HAMUTUK HO DILI DIRT BIKE

 

Rotuto nia Turismo
Rotuto nia Turismo
https://youtu.be/vGhlY7_3ABk?si=Yr1gfCu7jJAWMfrC
https://youtu.be/qDq5N8vhcyE?si=hfzzI8hpYdSQjUAC
 
Quarta semana nee, Loron 15 Julio 2026, Gropu Turistiku Rotuto Beleza Rai nee Matak no Uniku ( BERMAU ) halo promosaun ba Merkadu Turistiku Suku Rotuto Neebe Servisu hamutuk ho Dili Dirt Bike ba turista Australiano Sira.
Iha promosaun Turistiku nee, turista Australiano Sira Neebe akamponha husi gestor BERMAU lori ba visita Fatin kampo Quinto dos Cravos, Canto Sacramental, Jardim dos Herois, Martiris da Patria 1974 – 1999, Levantamentu 20 Agusto 1982, Baze 111 Kablaki no Atrativo Turistiku iha saboi Io.
Rotuto nia Turismo
Rotuto nia Turismo
Objetivo husi promosaun Ida nee atu halo auto Promosaun ba Atrativo natural iha suku Rotuto ho Rotuto Nia paisajen Furak neebe Atrai tebes, nunee mos introdus modelu Turistiku edukativo, Rotuto Nia estoria, Rotuto Nia Moris lor loron nian, Rotuto Nia estoria, potensia Turistiku iha suku Rotuto ho tradisaun Neebe iha ba turista Australiano Sira.
Rotuto nia Turismo
Rotuto nia Turismo
Ho visita Turistiku nee nudar meus konsensilizasaun pasifu ba Kumunidade Rotuto Kona ba importansia husi setor Turismo Neebe bele ajuda kontrubui direta ou direta ba ekonomia suku iha Futuru no promove no halo promosaun Rotuto Nia naran ba Rai seluk.

Rotuto nia Turismo
Rotuto nia Turismo

 

 

Monday, July 13, 2026

Memoria no sermonio funebres saudoso Antero da Silva '' Laiha "

 

Antero da silva " Laiha "
Antero da silva ” Laiha “

Moris Iha mundu nudar peregrinasaun , iha tempo hahu no iha tempu termina, Moris hahu ho tanis ba Ita Nia an Rasik, Familia simu ho haksolok, otas Kiik to boot haksolok iha familia no ho familia, nudar Lilin Ida Lakan fo roman iha Uma Ida, husik familia la toli lia menon, fahe malu ho nonok, matan Taka, la hare ona mundu Nia roman, husik hela ba familia tanis halerik ,saudades laiha Rohan, nudar lilin Ida nia Lakan ,Nia mohu nenek – naben to lakon deit, Moris nudar fini ida tau ba Rai, fini sei fo Moris, Loron Ida fini sei Fila ba Rai, Moris ho Vitoria ba familia mate sai memoria no estoria ba Familia.
foto Che Arino Lara 82
foto Che Arino Lara 82
Estadu Mak bolu SEI husik Lia menon maibe distinu maromak fahe malu la husik Lia menon, Ida nee Mak Familia husi Antero da Silva simu nudar realidade moruk hafalun ho nakukun Moris nian Neebe fahe malu ho aman, tiu, Avo, Antero da Silva ho kodiku ” Laiha ” , iha Loron 10 Fulan Julio tinan 2026,neebe sei la hasoru malu Tan, hela deit saudades ba familia.
 
Maktoban Antero da Silva nudar sidadaun Ida iha Postu Administrativo Same, suku Rotuto, Aldeia Hatuhei, Uma Fukun Uma Fusu MauLoe Neebe Moris iha Loron 10 Fulan Agusto, tinan 1957.
Antero da Silva” laiha ” hahu Nia Estudu iha Escola basika Rotuto iha Tinan 1963 to tinan 1967.
Maktoban Antero da Silva ” Laiha ” Nia didikasaun ba libertasaun da Patria hahu husi Baze de apoio tinan 1975 to 1978 hanesan Forsa milisia FALINTIL, maktoban hetan kastigo politika iha Levantamentu armada tinan 1981 hetan kastigo iha Municipio Aileu suku Liurai bandera hun To 1986, no  kontinua hetan detensaun obrigatorio hamutuk ho desterado Rotuto oan Sira iha Betano – Raifusa 1986 to 1989.
Antero da silva " Laiha "
Antero da silva ” Laiha “
Maktoban kontinua halo Servisu kontribui ba libertasaun Patria iha klandestia hamutuk ho Responsavel Nureb B6 Rotuto Neebe lidera husi Saudoso Antonio Tilman Rotalik hahu iha Tinan 1994 to 1999.
Maktoban Antero da Silva ” laiha ” iha Nia Vida Moris Forma familia ho Sra. felismina da Silva hodi kous hela oan Nain 7 , feto 5 Mane 2 ho bei oan Hamutuk 28.
Antero da silva " Laiha "
Antero da silva ” Laiha “
Neebe husi familia ho oan no bei oan Sira iha Loron 10 Julio tinan 2026, maktoban isin Mak lakon, naran sei la lakon, Moris hamutuk ho ran Jerasaun husi maktoban nian para sempre.
 

Wednesday, July 8, 2026

SADAN KA BOSOK LOE DASI LOE BURU BARA

 

Bosok / Sadan Loe dasi loe Buru Bara
Fatuk Bosok Loe dasi Loe Buru Bara
Foehei – Rotuto || Fatuk bosok ka Sadan LOE DASI LOE BURU BARA nudar sadan Lulik Ida husi Aldeia Foehei Neebe Nain ba Fatuk bosok ka Sadan nee Mak uma Lulik Uma Maubise nian.
 
Sadan nee hodi hanaran Sadan LOE DASI LOE BURU BARA, tuir estoria verbal Neebe haktuir husi ibun ba ibun, husi Jerasaun Ida ba Jerasaun Ida tuir Mai iha Uma lulik Maubise laran katak Sadan nee nian naran foti husi Avo bei ala – bei tuak Ida husi Uma Lulik Maubise nia Konta Neebe nudar Jerasaun orijin husi Uma Neur Tura ( Neur Tura parte husi Uma Maubise ) nian Mak naran Leo dasi Leo Buru bara.
 
Bei Ala – Bei Tuak tuir estoria Neebe haktuir hanesan aiknanoik katak Beiala nee Ema Ida neebe iha Forsa ka Kbiit natureza nian ka ” Besi ubu Assa’e “( iha Lian Tetum aswain ka Heroi) ” iha Uma Maubise laran.
 
Ho Nunee wainhira mosu funu ruma entre Uma lulik hasoru Uma Lulik ou Liurai hasoru Liurai Tamba problema hadau malu baliza Rai ou ukun Neebe tempo neeba hanaran ‘” hun Koat Buti Kai Leu ” Mak husi Uma Maubise laran metin ba asuwain nee, Tamba wainhira funu Nia la lori Dima ou surik maibe Nia lori Fatuk deit.
SADAN KA BOSOK LOE DASI LOE BURU BARA
fatuk Bosok Loe Dasi Loe Buru Bara
Besi ubu Assa’e nee komfia iha Fatuk, nunee wainhira funu Nia hili deit Fatuk Nia kous no tau iha Nia kalbaka ( ” kalbaka iha tetum hanesan pasta ou bornal Kiik Ida neebe Nia haklilik ” ) Tamba Nia iha Forsa natureza ka supra natural Ida makas Liu Mak uza Fatuk hodi tuda, wainhira Nia tuda, Fatuk neebe Nia tuda sai dook los no Forsa los, Tamba Fatuk neebe Nia tuda karik Kona Ai, Ai mos Tohar, karik Kona Fatuk hada, Fatuk hada nee namtater hotu nunee wainhira funu ruma Nia komfia los Mak iha Fatuk.
 
Tamba nee Nia konsedera hanesan asuwain Ida KA besi ubu Assa’e Ida iha Uma maubise, nemak Nia mate hodi hakoi iha Fatin nee, no Fatin sai tiha Sadan Ida no sadan KA Fatuk bosok nee hanaran Fatuk bosok Leo dasi Leo Buru bara.
 
Estoria seluk hanesan aiknanoik haktuir katak Beiala nee ajuda Liurai Sira seluk ses husi Suku Rotuto hodi funu hamutuk ba destakamentu baliza entre suku Rua, neebe ho Nia kantigu klasiku ” Belu Loi ” nunee ” “Kota buti Laumali, sesulai, sesulai, Babulu sesulai”
( Kantiga nee, rona tuir kantiga ” Belu loi ” Neebe hananu husi katuas Sira Balu ho inisial : Luis Gurado)
=====================
Estoria nee nudar Aiknanoik Neebe hetan maibe husu ba interesante Sira seluk ajuda halo tok piskiza klean no profunda hodi kompleto no hadiak Liu Tan.
No ba Jerasaun Uma Maubise oan Sira karik estoria nee la kompleto, porvabor bele halo kompleto diak Liu Tan.
Inkompletu no dok los husi perfeito husu perdua
========================
Piskiza no ilustra hodi Hakerek : Amorino Mendes # CheArinoLara82
Apoio moral xefi Aldeia Foehei Joao da Silva
Foto sadam Uma Maubise nian

Friday, July 3, 2026

ESTORIA BADAK HARI’I KAPELA ROTUTO

Kapela Rotuto
Kapela Rotutto
Kapela Rotuto Neebe halo husi Povo Rotuto hafoin muda husi Fatin desterado Betano Mai suku Rotuto iha Tinan 1989 neebe halo Servisu ho obrigatorio militar nian hodi harii Kapela Rotuto iha tempo neeba Liu Husi programa militar ABRI masuk desa ( AMD ) neebe Povo Rotuto lalin deit raihenek husi Mota Bua haeh, semente no besi no seluk seluk tan povo Rotuto ba lalin iha Manico – suku Babulu – Same hodi Lao ain to Mai Rotuto , Mak hafoin konseque Harri dunik Kapela nee hodi existe to ohin Loron maske hetan dunik Rehabilitasaun.
Depois Harri tiha Kapela nee iha tinan hirak Nia laran, Kapela nee hetan dunik inagurasaun husi bispo Don Carlos Ximenes Belo SDB iha tempo neeba.
Kapela Rotuto
Kapela Rotuto
ho nunee, Kapela nee, sarani Rotuto uza sai Uma ba orasaun husi tempo neeba to Mai ohin loron maske iha Fulan setembro 2013 hetan Rehabilitasaun husi Joventude Manufahi ( CNJTL ) Neebe lidera husi Manuel da Silva kopera hamutuk ho Amorino Mendes Neebe mobiliza staff YMCA, Gropu Hakbiit , NAULETA, hodi rehabilita Kapela nee iha tempo neeba ho voluntariomente maske iha tempo neeba Ema Balu la satisfas.
 
Iha tempo neeba mos wainhira atu simu kruz Joven hare Igreja nee Kiik Amorino mendes ho staff YMCA, HAKBIT no NAULETA Neebe hetan apoio material oit oan hanesan kalen, semente, besi no Ai, husi YMCA no HAKBIT Hodi loke tan metro Hira Tan Mai oin ho Servisu vuluntario husi staff YMCA, HAKBIT no NAULETA.
Hare ba kondisaun Igreja Neebe Mak komesa at Dadauk, sarani Rotuto, iha tinan 2025, hamosu konselhu Kapelaun Ida hodi mobiliza no organiza atu Harri hikas Igreja nee ho kontribuisaun Mai husi Sarani Rotuto, maibe la konseque realiza Tamba konseinsia no kbiit sarani Rotuto nian Mak la too hodi Harri hikas Kapela Rotuto.
kapela Rotuto
kapela Rotuto
Nunee iha Tinan 2026, povo e sarani Rotuto hetan Tulun audisonal husi programa PNDS nian ba konstrusaun Kapela ho montante orsamentu $.33.585.29 neebe Mak lansa iha Loron 18 Junio 2026 husi Prezidente Autoridade Municipio Manufahi akompanha husi linha Ministerial no depertementu interligados destakadu iha Municipio Manufahi ho amu vigario Nosa Senhora Assunsaun Same, xefi suku Daisua no reprezentante Xefi suku Babulu inklui sarani Rotuto Sira hotu.
Kapela Rotuto
Kapela Rotuto
Husi Lansamentu nee, hahu kedas halo konstrusaun ba Kapela Rotuto ho medida 11 × 14 m.
Agora Dadauk Kapela Rotuto Neebe hetan Husi programa PNDS halao hela Servisu ba konstrusaun nian iha faze aliserze.
 
Kapela Rotuto

Kapela Rotuto Neebe halo husi Povo Rotuto hafoin muda husi Fatin desterado Betano Mai suku Rotuto iha Tinan 1989 neebe halo Servisu ho obrigatorio militar nian hodi harii Kapela Rotuto iha tempo neeba Liu Husi programa militar ABRI masuk desa ( AMD ) neebe Povo Rotuto lalin deit raihenek husi Mota Bua haeh, semente no besi no seluk seluk tan povo Rotuto ba lalin iha Manico – suku Babulu – Same hodi Lao ain to Mai Rotuto , Mak hafoin konseque Harri dunik Kapela nee hodi existe to ohin Loron maske hetan dunik Rehabilitasaun.
Depois Harri tiha Kapela nee iha tinan hirak Nia laran, Kapela nee hetan dunik inagurasaun husi bispo Don Carlos Ximenes Belo SDB iha tempo neeba.
Kapela Rotuto
Kapela Rotuto
ho nunee, Kapela nee, sarani Rotuto uza sai Uma ba orasaun husi tempo neeba to Mai ohin loron maske iha Fulan setembro 2013 hetan Rehabilitasaun husi Joventude Manufahi ( CNJTL ) Neebe lidera husi Manuel da Silva kopera hamutuk ho Amorino Mendes Neebe mobiliza staff YMCA, Gropu Hakbiit , NAULETA, hodi rehabilita Kapela nee iha tempo neeba ho voluntariomente maske iha tempo neeba Ema Balu la satisfas.
 
Iha tempo neeba mos wainhira atu simu kruz Joven hare Igreja nee Kiik Amorino mendes ho staff YMCA, HAKBIT no NAULETA Neebe hetan apoio material oit oan hanesan kalen, semente, besi no Ai, husi YMCA no HAKBIT Hodi loke tan metro Hira Tan Mai oin ho Servisu vuluntario husi staff YMCA, HAKBIT no NAULETA.
Hare ba kondisaun Igreja Neebe Mak komesa at Dadauk, sarani Rotuto, iha tinan 2025, hamosu konselhu Kapelaun Ida hodi mobiliza no organiza atu Harri hikas Igreja nee ho kontribuisaun Mai husi Sarani Rotuto, maibe la konseque realiza Tamba konseinsia no kbiit sarani Rotuto nian Mak la too hodi Harri hikas Kapela Rotuto.
kapela Rotuto
kapela Rotuto
Nunee iha Tinan 2026, povo e sarani Rotuto hetan Tulun audisonal husi programa PNDS nian ba konstrusaun Kapela ho montante orsamentu $.33.585.29 neebe Mak lansa iha Loron 18 Junio 2026 husi Prezidente Autoridade Municipio Manufahi akompanha husi linha Ministerial no depertementu interligados destakadu iha Municipio Manufahi ho amu vigario Nosa Senhora Assunsaun Same, xefi suku Daisua no reprezentante Xefi suku Babulu inklui sarani Rotuto Sira hotu.
Kapela Rotuto
Kapela Rotuto
Husi Lansamentu nee, hahu kedas halo konstrusaun ba Kapela Rotuto ho medida 11 × 14 m.
Agora Dadauk Kapela Rotuto Neebe hetan Husi programa PNDS halao hela Servisu ba konstrusaun nian iha faze aliserze.