FORMASAUN ESCULTURA
ESCULTURA
(
Halo Makerek )
I. ESCULTURA
NIA MORIS KA HISTORICA ESCULTURA NIA EXOISTENSIA
iha arte infeita ka Escultura “ badain Makerek “ ne’e mai ho estoria ne’ebé naruk tebes hahu husi tinan rihun hirak liu
ba,dezenvolve iha Dongyang iha tempo
ukun ( dinasti ) Ming ho Qin iha nasaun Cina, fase Neolitikum, ne’ebé iha tempo neeba halo pintura ka halo dezenho ba ai
ka fatuk mosu husi toman Hemodu iha Yuyao,regiaun Zhejiang, besik Shanghai, maizamenus
iha tinan 7000 liu ba, núne’e tecnico halo dezenho iha ai iha tempo Qin ho Han
ne’ebé trata ( cendrung ) ka atensaun ho tecnico pinta dezenho iha ai ne’ebé
furak no perfeitu.
iha Indonesia escultura ne’ebé konhesedu
escultura Jepara / badai makerek Jepara, hanesan arte makerek konhesidu iha
indoensia laran tomak to nasaun seluk, konhesidu tamba dezenho ne’ebé detaillu
no komplikadu ho demensaun tolu.
iha
timor Leste escultura iha lian cultural
halo Makerek ne’ebé lian Indoensia mak Ukiran, hahu mosu iha tempo ida
hanaran Ria Ho Rai ne’ebé iha nia dezenvolvementu halo makerek kontinua hodi to
mai iha fase ilat ho bosok / fatuk hada ai Tós / fatuk sadan, ne’ebé iha tempo
ne’eba kontinua prezerva no konsagrado tiha, iha prosesu halo ka harii uma
lulik sira ne’ebé ho nia existensia to mai ukun nakukun ho naroman, lao tesik
mai to kombinasaun ukun rai Maran ho Tasi laran,ohin loron nasaun Timor leste,hamrik
independente no sabrano hanesan estadu de dereitu e demokratiku nafatin existe
escultura ( makerek ) nian.
escultura
iha nasaun timor leste,ohin loron hafahe ba Rua, 1. escultura konsagarado
CustumarioTradisonais , 2. Escultura transormasaun sosio-Cultural .
1. escultura konsagarado CustumarioTradisionais
escultura
konsagrado Custumario Tradisionais katak Escultura nia existensia hahu husi
interaksaun no komonikasaun social iha civilizasaun tempo beiala sira nian
ne’ebé inisia konsensus ba konstrusaun
uma lulik nian. ho prosesu konstrusaun uma lulik ne’e hafahe ona se mak
liurai,
semak tesi lia,
se mak servisu nain, se mak hein nain bali nain, no funsaun seluk tan inklui
semak sai hanesan makerek ba uma ne’e.
ligasaun
ho makerek ba uma, iha ne’e culturalmente, ema ne’ebé mak nain ba makerek
hanaran Badai Makerek ka Escultura ka lian Indoensia ema bolu Seniman, ne’ebé halulik ona ho Ritus cultural nian atu
gerasaun ba gerasaun uma lulik refere mak nain ba makerek ne’ebé disidi nanis ona.
papel
husi badai makerek ne’e, mak wainhira iha konstrusaun uma lulik nian, mak iha
responsabilidade no obrigasaun halo makerek iha uma ne’e hahu husi hakores
–hafutar Ai rin, ho dezenho animais sira,rotan, no futus sira ne’ebé relasiona
ho ukun, halo ai kabelak modelo hanesan Bani Tabele, ai kabelak kuda aman- iha
odamatan, fitun no fulan, loro matan, halo sasihik ho kuk ho dikur, hakores dezenho
hafutar Ai Tos, nomos halo bikan ai,kopu.babadok,dadir,kanuru,sorik knuk no
surik kaer fatin no seluk seluk tan ne’ebé oras ne’e sei rai hela iha uma lulik
sira ou ka sei existe.
Makerek
ka escultura ne’ebé existe iha uma lulik
, nia figura ka modelo lao nafatin husi tempu ida ba tempo seluk ka statiku la influensiado husi
kombinasaun dezenho moderno nian,no prossesu hotu lao tuir ritus no ritmo moris
bazeia ba topografia rai ne’ebé mak hahoris talentu natural nian ba arte
makerek ( escultura ) tardisonal tuir ukun no bandu iha sosiadade cultural
horik ba.
![]() |
2. Escultura transformasaun sosio-Cultural
moderno
escultura
iha transformasaun social – Cultura moderno katak escultura ida ne’ebé mak
adopta tuir dinamika progresista arte makerek nian nudar kombinasaun entre makerek
natural no influensia
husi kolonializasaun
ne’ebé akontese iha mundu tomak inkluindo iha sudueste asiatiku ( la konta ho thailandia ), ne’ebé arte makerek lao hamaluk espansaun colonial
nian misturado entre realidade moris ho morios rai seluk nian tuir esperensia
ne’ebé husik hela husi dalas ida ba dalas
tuir mai nomos tamba urbanizasaun sosidade cultural husi foho ba vila
ne’ebé hahoris ideia no konhesementu foho – vila nian misturado.
husi
ne’e dilematiku escultura mosu tamba arte makerek global transforma sosiadade
escultura nia maneira hanoin, no
tradisaun familiar ne’ebé delimatiku defende nafatin escultura tradisonal ou ka
mistura ho inovosaun projeta makerek ida ne’eb’e kombinasaun entre makerek
nasaun seluk nian ho makerek rai laran nian.
núne’e escultura husi
tempo ba tempo hetan tranformasaun signifikante, hare husi nia forma no sentidu
tuir dezenvolvementu seincia no tecnologia,influensiado husi globalizasaun no
dinamika social nudar fator ne’ebé Kria no hahoris inovasaun iha mundu
escultura nian.
a.
evolusaun forma no media husi escultura
modern
escultura moderno iha timor leste
laos deit limita iha uma lulik no halo
husi Ai deit,Maibe badai
makerek iha ona motivasaun
aproveita no utuliza tecnologia digital ho hanoin inovativo halo makerek
ho digital,ho maneira instalasaun multimedia hanesan halo video,
fotografia,maket ho demensaun 3D.
maneira hirak ne’e
hanesan meus instalasaun digital ne’eb’e utuliza roman animasaun hodi bele fo
esperensia foun ne’ebé mak interaktivo ho imersivo.
b.
influensia globalizasaun ba escultura local sira
iha mundu moderno
ne’ebé influensia husi globalizasaun, posibilidade escultura local bele hatudu
obra iha mundu Internasional, exibisaun ba escultura kontemporario iha tempo
feira nudar fatin importante ba badaen
makerek sira atu hetan rekonhesementu husi ema seluk ou ka iha mundu.
pelo kontrario
globalizasaun ne’e desafiu ba badaen makerek sira atu defende identidade
cultural iha laloran konseitu ho stylus mala’e ne’ebé badai makerek sira
infrenta tamba dala barak iha hanoin badae makerek sira atu produs makerek ho
material local sira maibe mosu mai makerek sira husi Plastiku sira . ( ohin
loron ita hare sinzang sira nia produtu artistiku sira ne’ebé halo ema gosta uza instan duque kreatvidaede
sira ne’eb’e iha rai laran )
II.
SAIDA MAK ESCULTURA
saida mak escultura = statua ( patung ), termo ida ne’e mai husi termo
latina, maibe iha lian maternal versaun mambae ne’ebé nakait ba komplementario
konstrusaun uma lulik sira hanaran Halo Makerek no ema ne’ebé mak halo makerek
bolu badae makerek ka iha lian Indonesia ema hanaran “ Seniman “ ne’eb’e halo
makerek ka ema dehan “ Seni Ukir”.
Termo Escultura ou badae makerek katak halo estatua no dezenho ne’ebé
engeralmente nakait ba assaun ka Prosesu kria obra arte ho demensaun tolu husi
material fatuk,besi, vidro, rai ka Tahu no
seluk tan.
wainhira ita koalia
kona ba Statua, Dala barak ema nia hanoin no imaginasaun halai liu ba iha ilas ka modelu forma artistiku ida ne’ebé iha
ona,exemplo ita hare statua Nosa
Senhora,jesus Kristu,heroi sira,statua animais sira ou seluk seluk tan ne’ebé
Atrai no influensia ita nia Natureza de Konseinsia ( Alam Bawa Sadar ) kata
forma no modelo statua ne’e furak iha
ita nia hare.
núne’e mak wainhira ita
koalia kona ba escultura mak ita koala
kona ba ticnico no gestu ka modelo (
gaya ), tema nakait ho forma expresaun husi talento ne’ebé mai husi formasaun no inspirasaun Formal,non formal no Informal
nomos mai husi talent Natural ( bakat Alam ) mak hamoris kretividade inovativo personal, mosu husi Natureza de konseinsia formula iha ideia
no Assaun hodi tranforma ba neon badain - liman badain hodi projeta escultura
artistiku husi Fatuk, besi, tahu,vidro,karau dikur no seluk tan, ida ne’ebé furak no bele sai mos hanesan instrumentu ba objetu turistiku.
iha escultura hanesan maneira
representasaun, abstratu ka dekorativo ne’ebé dalabarak hanesan assaun
emosianal, haktuir estoria ka representa
ideia. ho núne’e nia prosesu dala barak involve artezaun escultura nian (
Ukiran ) , modelo,inventa modelo ( perakitan ) ne’ebé presiza komprensaun
ne’ebé klean no kroat ba forma special ruma, núne’e ema Artezinador ( seniman )
sira bele hetan inspirasaun husi ambiente ne’ebé iha sira nia so-sorin, hanesan akontesementu
historiku, esprensia individual ( pribadi ) .
ema nia komprensaun kona ba escultura tuir sosio-
cultura ne’ebé existe iha fatin ne’ebé sira horik ba no fatin ne’ebé deferente tuir sira nia konseitu kona ba valour
sosiadade Cultural ne’ebé konserva no prezerva tuir rekezas escultura ba
kretaividade arte nian durante tempo naruk, no husi tempo ba tempo.
1. Arte escultura ou Badai Makerek ?
Badai Makerek ka escultura
nudar parte ida husi arte kriya ka arte
neebé mai husi Neon Badaen, uza natureza de konseinsia, imaginasaun,sentimentu hodi
halo espresaun ho assaun liman badain hodi hafurak , material ho forma
dekoratrivo funsaun principal.
ho kretividade ne’e,nudar kombinasaun solidu ne’ebé la hafahe
entre Neon badain no liman badain hodi utuliza material artezaun hanesan “
pahat no martilu” hodi ké ka Bahat ne’ebé
produs rezultadu ida ne’ebé artestitkus
tebes ka ita hanaran escultura iha lian Cultural Versaun Mambae hanaran Badae Makerek.
2. saida mak escultura ?
badain Makerek ka Escultura nudar kombinasaun Entre neon
Badain no liman Badain hodi forma dezenho infeita nian iha
ai,fatuk,vidro,tahu,karau dikur,Ruin, nehan animal nian,marmer ka seluk tan
ne’ebé ho forma dezenho kleuk /kuak/tek tama ba
( cengkung ) kabuar tek sai ( cembung ) hodi forma dezenho ida ne’ebé
furak.
cembung +cengkung
3. saida mak escultura / badae makerek hare husi Arte ?
escultura (halo
makerek ) hare husi arte ne’e hare ba dezenho atu halo makerek iha
ai,fatuk,vidro,karau dikur,nán Ruin, ne’ebé mak ho maneira servisu atu ke ka pahat,koa, koi halo
kleuk,kuak, kabuar tama ba laran no kleuk, kabuar tek sai nudar prosesu hamenus
material no halakon material ho sistematiku husi liur ba laran no prosesa halo
diferente ba nia naruk, tetuk no klean objetu ruma sai eksotiku ( daya Tarik
khas dan uniku ) no furak.
Núne’e objetivo husi halo makerek ka escultura mak kria forma
ho kreatividade kombinasaun entre neon badaen no liman badaen ne’ebé rezulta
dezenho ou estatua ho nia makerek ne’ebé
susar maibe uniku,esksotiku,furak,nudar espresaun toman arte nian ne’ebe
pojeta husi liman badain iha mundu Escultura.

4.
funsaun Husi Halo Makerek?
funsaun husi Halo makerek mak atu :
1. infeita, inventa,aumenta forma ne’ebé furak ona porexemplo hare iha
meja,kadeira,armari, nst
2.
infeita buat balun ho
sentidu atu aumenta furak ba material tos ne’ebé antes ne’e laiha
dezenho,nune’e halo makerek fali hodi hafutar halo furak iha ema nia matan
hare.
5. Hakores makerek ba iha material saida ( Escultura )
Material
ne’ebé hodi halo makerek mak hanesan :
·
nan ruin
·
Aifuan
·
ai .
·
Ukiran es /statua es.
·
Ukiran gading/ nehan
·
Ukiran fatuk .
·
dikur
·
vidro
sentidu husi
makerek ka escultura ?
sentidu husi halo
makerek ka escultura ne’e hahalok atu halo produsaun ho maneira Ké ( pahat ),
Koa, Koi no hamos buat ne’ebé tos no metin atu sai dezenho ida ne’ebé makerek
eksotiku ho furak.
6. typu tecnico halo
makerek ( Jenis Teknik Ukir )
1.
typu makerek kabuar kleuk tama ( cekung ) modelo ida ne’ebé ita
hare kabuar tama fali ba laran.
2.
typu makerek kleuk kabuar tek sai fali ( cembung )
3.
typu makerek lina atau lina ba mai (Garis atau Cawen )
4.
typu makerek tetek ( Ukir Susun )
5.
typu makerek Borus ( Tembus ).nst
exemplo
typu makerek cengkung no cembung
III. MATERIAL NO
UTULIZASAUN BA MAKEREK ( material
escultura / peralatan seni ukir) , FUNSAUN HO MANEIRA SERVISU
1. Material Halo makerek
![]() |
2. Material ho nia funsaun halo makerek nian.
a. Pahat ho nia maneira pahat
v
pahat
pahat katak material
ka Equipamentus ida ne’ebé badai makerek / escultor/ Seniman sira uza hodi
koa,loke,halo kuak, halo makerek ba iha forma material ne’ebé tos hanesan
ai,fatuk, besi,karau diku, nan Ruin,nehan no seluk tan ne’ebé mak ita ladauk
hetan no hare ba hodi halo makerek nian. Pahat mos bele uza hodi halo sikun no
profil ba iha sasan sirvisu sira ( meja,kadeira …)
núne’e Utulizasaun
pahat uiza hodi hodi koa,halo Kuak, halo linha, halo sikun,halo ponto,halo
kaber no halakon fukun.

v Maneira hodi Pahat
hare husi maneira kaer pahat no pahat nia
modelo, pahat hafahe ba rua nemak pahat uza liman los ( right hand ) no pahat
uza liman karuk ( left hand ) ho Maneira uza pahat tau pahat ba objetu material
ne’ebé hodi halo makerek,hanehan no uza
martilu ai hodi baku ho sentimentu wanhira halo makerek,nune’e pahat ne’e nudar
komponente principal ida iha vida escultura nian.
b.
Martilu escultura
martilu
nudar komponente ida ne’eb’e uza hodi baku objetu ruma ne’ebé dala barak uza
hodi baku pregu ulun,hadaia objetu ruma,baku kaleng uma nian,lori tuku besi no
seluk tan núne’e martilu ema halo tuir nia funsaun objetu ne’ebé iha.
Martilu iha oi oin,martilu balu utuliza ba
baku pregu ( martilu Prego/Nail Hammer )
,balu ita utuliza hodi baku fatuk ( bodem /stone / head hammer ) martilu Plastiku
( Resin Hammer ), no seluk tan
maibe
iha ne’e wainhira ita koalia kona ba martilu
escultura katak martilu halo husi nudar komponente matrial escultura nian ne’ebé
utuliza hodi baku pahat ulun iha tempo halo ornamentu makerek.
c.
kado Escultura
kado
escultura iha oin rua, kado escultura manual no kado escultura energia
eletrisidade
Ø kado
escultura Manual


kado escultura katak komponente ida ne’e uza
hodi koa ai ka Triplex ne’ebé ideal tuir ita liman badain sira nia necisidade.
ho liman ne’ebé badain utuliza hodi halo esculturaka makerek ho fasil,hodi
núne’e equipamentu ne’e serve ba liman badain sira utuliza hodi koa tripleks ka
ai sai tuir imaginasaun.
Ø
kado escultura eletric
kado escultura ida ne’ebé uza energia eletrica ne’ebé mak serve
utuliza no fasil ba liman badain sira ho
professional hodi koa los, kleuk ne’ebé susar iha vida halo makerek nian.
d. Qurinda
quirinda nudar komponente eletrika ida ne’ebé
ho funsaun atu kadi,koa, tesi, nomos hodi halo kaber objetu ruma, maibe utulizasaun komponente ne’e tengki kaer ho kuidadu tamba
bele fo risku ne’ebé ameasadu tebes ba ema ne’ebé kaer.
e.
kado Kleuk ( gergaji lengkung )

Koping
/ Gergaji Fret
kado kleuk ( gergaji Lengkung ) nudar
Komponente ida husi equipamentus escultura nian hodi koa objetu ne’ebé kleuk ( lengkung ) ne’ebé mak kiik Liu nomos
no tos e la rapidu ( Kasar ),nomos hodi koa objetu escultura
ne’ebé kleuk “ lengkungan “ ne’ebé rabat
malu los, hodi bele lis ( mplas ) ba
forma ne’ebé sai kaber los.
f.
Supila Listrik/ electric plane for wood

supila Listrik katak
komponente escultura ida ne’ebé Uza Energia eletrika nian hodi ajuda dudu ai
Objetu escultura ida ho fasil,husi ai ne’ebé
no la mahar no kaber, hodi sai tuir artezinador nia presiza.

g.
disko kado ( disco gergaji )
disko Kado
h.
Makina Lisador ( Amplas )
makina
Amplas nudar prosesu servisu ba forma objetu ruma atu hodi hetan forma objetu
material nia tetuk ida ne’ebé kaber no hanesan, ho maneira kose ka lisa ba
objetu material ruma to nia kaber los.
hodi núne’e funsaun
husi Lisador / Amplas mak atu hodi hamos halo kaber,no atu hafasil iha prosesu
servisu mak presiza makina Lisa nian hodi produs produtu ne’ebé kwalidade ás,ho
funsaun ajuda hatetuk, halakon noda /foer no fo rezultadu ne’ebé kaber los.
i. Lisador ( Amplas )
makina Lisador (
Amplas )iha oin Rua ida ita bolu makina “ Power Sander ka Lisador Mamar (
Amplas Halus ) Atu hodi Halo kaber unuku ( halus ) laletek material ruma
hanesan ai,besi, no lisador forma raihenek ka “ sand Paper “ ( Ampals Kasar )
ho maneira servisu kose ba iha laletek material Ruma.
iha mos typu de
servisu bele manual nomos bele utuliza makina eletrica.
j. Tiner
Thinner nudar forma
ne’ebé ho ben,bai- bain uza hodi kahur tinta , vernis ho funsaun hodi hafasil no halais iha prosesu pinta ba produsaun escultura nian no furniture ( Material / inventario Uma laran nian )
hanesan kadeira,kama, armari nomos makina sira no seluk tan.
k. vernis

vernis ne’ebé uza ba rezultadu ikus produtu nudar maneira
hodi taka ka protégé objetu ne’ebé tos no transparante nomos halo nabilan ba
produtu escultura ne’ebé produs husi Liman badain sira,nune’e funsaun husi
vernis atu protégé kwalidade furniture ka produtu escultura ne’ebé halo husi
ai.
hodi
núne’e mak vernis ne’e,nudar ai ben finishing transparcia ne’ebé uza ba ai iha
produtu escultura no furniture sira atu hodi protégé nomos halo nabilan origen
husi ai ne’e.
i. Pinsel
Pinsel
komponente ne’ebé utuliza ba prosseu pintura, ne’ebé ho forma deferente tuir necisisdade pinta nian.
Nune’e wainhira ita hare ba pinsel escultura
nian mak ita nia hanoin ona katak pinsel ba hodi halo dezenho nian wainhira uza
tinta.
maibe wainhira ita uza pinsel ba escultura mak
hodi hamos foer no ai ut sira ne’e iha objetu ne’ebé halo makerek ka bahat ba.
.
Tecnico halo Makerek
1.
Carving. Carving katak tecnico ne’ebé ema badain makerek (
Artezinador sira / seniman ) tengki halo ké ou Pahat no koa iha parte tetuk ou parte ne’ebé mak
serve,bai bain halo iha ai
2.
Chip carving. Chip
carving katak tecnico ne’ebé bai bain uza iha obra makerek nian ho medida
ne’eb’e mak boot
3.
sunu ai . ...
4.
koi ka koir ( Mengerik )
Teknik Pahat yang Bisa Dipelajari
·
Teknik Carving. Salah satu teknik pahat yang
dapat digunakan untuk menciptakan patung menarik adalah teknik carving.
...
·
Chip Carving. ...
·
Pembakaran Kayu. ...
·
Mengerik atau
Mengikis. ...
·
Pahat Lengkung/Penguku. ...
·
Pahat Lurus/Penyilat: ...
·
Pahat Col. ...
·
Pahat V/Coret/Sisir.
![]() |
|||||||||||||||||||||
![]() |
|||||||||||||||||||||
![]() |
|||||||||||||||||||||
![]() |
|||||||||||||||||||||
![]() |
|||||||||||||||||||||
![]() |
|||||||||||||||||||||
![]() |
|||||||||||||||||||||
![]() |
|||||||||||||||||||||
![]() |
|||||||||||||||||||||
![]() |
|||||||||||||||||||||
![]() |
|||||||||||||||||||||
FORMASAUN ESCULTURA
ESCULTURA
(
Halo Makerek )
I. ESCULTURA
NIA MORIS KA HISTORICA ESCULTURA NIA EXOISTENSIA
iha arte infeita ka Escultura “ badain Makerek “ ne’e mai ho estoria ne’ebé naruk tebes hahu husi tinan rihun hirak liu
ba,dezenvolve iha Dongyang iha tempo
ukun ( dinasti ) Ming ho Qin iha nasaun Cina, fase Neolitikum, ne’ebé iha tempo neeba halo pintura ka halo dezenho ba ai
ka fatuk mosu husi toman Hemodu iha Yuyao,regiaun Zhejiang, besik Shanghai, maizamenus
iha tinan 7000 liu ba, núne’e tecnico halo dezenho iha ai iha tempo Qin ho Han
ne’ebé trata ( cendrung ) ka atensaun ho tecnico pinta dezenho iha ai ne’ebé
furak no perfeitu.
iha Indonesia escultura ne’ebé konhesedu
escultura Jepara / badai makerek Jepara, hanesan arte makerek konhesidu iha
indoensia laran tomak to nasaun seluk, konhesidu tamba dezenho ne’ebé detaillu
no komplikadu ho demensaun tolu.
iha
timor Leste escultura iha lian cultural
halo Makerek ne’ebé lian Indoensia mak Ukiran, hahu mosu iha tempo ida
hanaran Ria Ho Rai ne’ebé iha nia dezenvolvementu halo makerek kontinua hodi to
mai iha fase ilat ho bosok / fatuk hada ai Tós / fatuk sadan, ne’ebé iha tempo
ne’eba kontinua prezerva no konsagrado tiha, iha prosesu halo ka harii uma
lulik sira ne’ebé ho nia existensia to mai ukun nakukun ho naroman, lao tesik
mai to kombinasaun ukun rai Maran ho Tasi laran,ohin loron nasaun Timor leste,hamrik
independente no sabrano hanesan estadu de dereitu e demokratiku nafatin existe
escultura ( makerek ) nian.
escultura
iha nasaun timor leste,ohin loron hafahe ba Rua, 1. escultura konsagarado
CustumarioTradisonais , 2. Escultura transormasaun sosio-Cultural .
1. escultura konsagarado CustumarioTradisionais
escultura
konsagrado Custumario Tradisionais katak Escultura nia existensia hahu husi
interaksaun no komonikasaun social iha civilizasaun tempo beiala sira nian
ne’ebé inisia konsensus ba konstrusaun
uma lulik nian. ho prosesu konstrusaun uma lulik ne’e hafahe ona se mak
liurai,
semak tesi lia,
se mak servisu nain, se mak hein nain bali nain, no funsaun seluk tan inklui
semak sai hanesan makerek ba uma ne’e.
ligasaun
ho makerek ba uma, iha ne’e culturalmente, ema ne’ebé mak nain ba makerek
hanaran Badai Makerek ka Escultura ka lian Indoensia ema bolu Seniman, ne’ebé halulik ona ho Ritus cultural nian atu
gerasaun ba gerasaun uma lulik refere mak nain ba makerek ne’ebé disidi nanis ona.
papel
husi badai makerek ne’e, mak wainhira iha konstrusaun uma lulik nian, mak iha
responsabilidade no obrigasaun halo makerek iha uma ne’e hahu husi hakores
–hafutar Ai rin, ho dezenho animais sira,rotan, no futus sira ne’ebé relasiona
ho ukun, halo ai kabelak modelo hanesan Bani Tabele, ai kabelak kuda aman- iha
odamatan, fitun no fulan, loro matan, halo sasihik ho kuk ho dikur, hakores dezenho
hafutar Ai Tos, nomos halo bikan ai,kopu.babadok,dadir,kanuru,sorik knuk no
surik kaer fatin no seluk seluk tan ne’ebé oras ne’e sei rai hela iha uma lulik
sira ou ka sei existe.
Makerek
ka escultura ne’ebé existe iha uma lulik
, nia figura ka modelo lao nafatin husi tempu ida ba tempo seluk ka statiku la influensiado husi
kombinasaun dezenho moderno nian,no prossesu hotu lao tuir ritus no ritmo moris
bazeia ba topografia rai ne’ebé mak hahoris talentu natural nian ba arte
makerek ( escultura ) tardisonal tuir ukun no bandu iha sosiadade cultural
horik ba.

2. Escultura transformasaun sosio-Cultural
moderno
escultura
iha transformasaun social – Cultura moderno katak escultura ida ne’ebé mak
adopta tuir dinamika progresista arte makerek nian nudar kombinasaun entre makerek
natural no influensia
husi kolonializasaun
ne’ebé akontese iha mundu tomak inkluindo iha sudueste asiatiku ( la konta ho thailandia ), ne’ebé arte makerek lao hamaluk espansaun colonial
nian misturado entre realidade moris ho morios rai seluk nian tuir esperensia
ne’ebé husik hela husi dalas ida ba dalas
tuir mai nomos tamba urbanizasaun sosidade cultural husi foho ba vila
ne’ebé hahoris ideia no konhesementu foho – vila nian misturado.
husi
ne’e dilematiku escultura mosu tamba arte makerek global transforma sosiadade
escultura nia maneira hanoin, no
tradisaun familiar ne’ebé delimatiku defende nafatin escultura tradisonal ou ka
mistura ho inovosaun projeta makerek ida ne’eb’e kombinasaun entre makerek
nasaun seluk nian ho makerek rai laran nian.
núne’e escultura husi
tempo ba tempo hetan tranformasaun signifikante, hare husi nia forma no sentidu
tuir dezenvolvementu seincia no tecnologia,influensiado husi globalizasaun no
dinamika social nudar fator ne’ebé Kria no hahoris inovasaun iha mundu
escultura nian.
a.
evolusaun forma no media husi escultura
modern
escultura moderno iha timor leste
laos deit limita iha uma lulik no halo
husi Ai deit,Maibe badai
makerek iha ona motivasaun
aproveita no utuliza tecnologia digital ho hanoin inovativo halo makerek
ho digital,ho maneira instalasaun multimedia hanesan halo video,
fotografia,maket ho demensaun 3D.
maneira hirak ne’e
hanesan meus instalasaun digital ne’eb’e utuliza roman animasaun hodi bele fo
esperensia foun ne’ebé mak interaktivo ho imersivo.
b.
influensia globalizasaun ba escultura local sira
iha mundu moderno
ne’ebé influensia husi globalizasaun, posibilidade escultura local bele hatudu
obra iha mundu Internasional, exibisaun ba escultura kontemporario iha tempo
feira nudar fatin importante ba badaen
makerek sira atu hetan rekonhesementu husi ema seluk ou ka iha mundu.
pelo kontrario
globalizasaun ne’e desafiu ba badaen makerek sira atu defende identidade
cultural iha laloran konseitu ho stylus mala’e ne’ebé badai makerek sira
infrenta tamba dala barak iha hanoin badae makerek sira atu produs makerek ho
material local sira maibe mosu mai makerek sira husi Plastiku sira . ( ohin
loron ita hare sinzang sira nia produtu artistiku sira ne’ebé halo ema gosta uza instan duque kreatvidaede
sira ne’eb’e iha rai laran )
II.
SAIDA MAK ESCULTURA
saida mak escultura = statua ( patung ), termo ida ne’e mai husi termo
latina, maibe iha lian maternal versaun mambae ne’ebé nakait ba komplementario
konstrusaun uma lulik sira hanaran Halo Makerek no ema ne’ebé mak halo makerek
bolu badae makerek ka iha lian Indonesia ema hanaran “ Seniman “ ne’eb’e halo
makerek ka ema dehan “ Seni Ukir”.
Termo Escultura ou badae makerek katak halo estatua no dezenho ne’ebé
engeralmente nakait ba assaun ka Prosesu kria obra arte ho demensaun tolu husi
material fatuk,besi, vidro, rai ka Tahu no
seluk tan.
wainhira ita koalia
kona ba Statua, Dala barak ema nia hanoin no imaginasaun halai liu ba iha ilas ka modelu forma artistiku ida ne’ebé iha
ona,exemplo ita hare statua Nosa
Senhora,jesus Kristu,heroi sira,statua animais sira ou seluk seluk tan ne’ebé
Atrai no influensia ita nia Natureza de Konseinsia ( Alam Bawa Sadar ) kata
forma no modelo statua ne’e furak iha
ita nia hare.
núne’e mak wainhira ita
koalia kona ba escultura mak ita koala
kona ba ticnico no gestu ka modelo (
gaya ), tema nakait ho forma expresaun husi talento ne’ebé mai husi formasaun no inspirasaun Formal,non formal no Informal
nomos mai husi talent Natural ( bakat Alam ) mak hamoris kretividade inovativo personal, mosu husi Natureza de konseinsia formula iha ideia
no Assaun hodi tranforma ba neon badain - liman badain hodi projeta escultura
artistiku husi Fatuk, besi, tahu,vidro,karau dikur no seluk tan, ida ne’ebé furak no bele sai mos hanesan instrumentu ba objetu turistiku.
iha escultura hanesan maneira
representasaun, abstratu ka dekorativo ne’ebé dalabarak hanesan assaun
emosianal, haktuir estoria ka representa
ideia. ho núne’e nia prosesu dala barak involve artezaun escultura nian (
Ukiran ) , modelo,inventa modelo ( perakitan ) ne’ebé presiza komprensaun
ne’ebé klean no kroat ba forma special ruma, núne’e ema Artezinador ( seniman )
sira bele hetan inspirasaun husi ambiente ne’ebé iha sira nia so-sorin, hanesan akontesementu
historiku, esprensia individual ( pribadi ) .
ema nia komprensaun kona ba escultura tuir sosio-
cultura ne’ebé existe iha fatin ne’ebé sira horik ba no fatin ne’ebé deferente tuir sira nia konseitu kona ba valour
sosiadade Cultural ne’ebé konserva no prezerva tuir rekezas escultura ba
kretaividade arte nian durante tempo naruk, no husi tempo ba tempo.
1. Arte escultura ou Badai Makerek ?
Badai Makerek ka escultura
nudar parte ida husi arte kriya ka arte
neebé mai husi Neon Badaen, uza natureza de konseinsia, imaginasaun,sentimentu hodi
halo espresaun ho assaun liman badain hodi hafurak , material ho forma
dekoratrivo funsaun principal.
ho kretividade ne’e,nudar kombinasaun solidu ne’ebé la hafahe
entre Neon badain no liman badain hodi utuliza material artezaun hanesan “
pahat no martilu” hodi ké ka Bahat ne’ebé
produs rezultadu ida ne’ebé artestitkus
tebes ka ita hanaran escultura iha lian Cultural Versaun Mambae hanaran Badae Makerek.
2. saida mak escultura ?
badain Makerek ka Escultura nudar kombinasaun Entre neon
Badain no liman Badain hodi forma dezenho infeita nian iha
ai,fatuk,vidro,tahu,karau dikur,Ruin, nehan animal nian,marmer ka seluk tan
ne’ebé ho forma dezenho kleuk /kuak/tek tama ba
( cengkung ) kabuar tek sai ( cembung ) hodi forma dezenho ida ne’ebé
furak.
cembung +cengkung
3. saida mak escultura / badae makerek hare husi Arte ?
escultura (halo
makerek ) hare husi arte ne’e hare ba dezenho atu halo makerek iha
ai,fatuk,vidro,karau dikur,nán Ruin, ne’ebé mak ho maneira servisu atu ke ka pahat,koa, koi halo
kleuk,kuak, kabuar tama ba laran no kleuk, kabuar tek sai nudar prosesu hamenus
material no halakon material ho sistematiku husi liur ba laran no prosesa halo
diferente ba nia naruk, tetuk no klean objetu ruma sai eksotiku ( daya Tarik
khas dan uniku ) no furak.
Núne’e objetivo husi halo makerek ka escultura mak kria forma
ho kreatividade kombinasaun entre neon badaen no liman badaen ne’ebé rezulta
dezenho ou estatua ho nia makerek ne’ebé
susar maibe uniku,esksotiku,furak,nudar espresaun toman arte nian ne’ebe
pojeta husi liman badain iha mundu Escultura.

4.
funsaun Husi Halo Makerek?
funsaun husi Halo makerek mak atu :
1. infeita, inventa,aumenta forma ne’ebé furak ona porexemplo hare iha
meja,kadeira,armari, nst
2.
infeita buat balun ho
sentidu atu aumenta furak ba material tos ne’ebé antes ne’e laiha
dezenho,nune’e halo makerek fali hodi hafutar halo furak iha ema nia matan
hare.
5. Hakores makerek ba iha material saida ( Escultura )
Material
ne’ebé hodi halo makerek mak hanesan :
·
nan ruin
·
Aifuan
·
ai .
·
Ukiran es /statua es.
·
Ukiran gading/ nehan
·
Ukiran fatuk .
·
dikur
·
vidro
sentidu husi
makerek ka escultura ?
sentidu husi halo
makerek ka escultura ne’e hahalok atu halo produsaun ho maneira Ké ( pahat ),
Koa, Koi no hamos buat ne’ebé tos no metin atu sai dezenho ida ne’ebé makerek
eksotiku ho furak.
6. typu tecnico halo
makerek ( Jenis Teknik Ukir )
1.
typu makerek kabuar kleuk tama ( cekung ) modelo ida ne’ebé ita
hare kabuar tama fali ba laran.
2.
typu makerek kleuk kabuar tek sai fali ( cembung )
3.
typu makerek lina atau lina ba mai (Garis atau Cawen )
4.
typu makerek tetek ( Ukir Susun )
5.
typu makerek Borus ( Tembus ).nst
exemplo
typu makerek cengkung no cembung
III. MATERIAL NO
UTULIZASAUN BA MAKEREK ( material
escultura / peralatan seni ukir) , FUNSAUN HO MANEIRA SERVISU

1. Material Halo makerek

2. Material ho nia funsaun halo makerek nian.
a. Pahat ho nia maneira pahat
v
pahat
pahat katak material
ka Equipamentus ida ne’ebé badai makerek / escultor/ Seniman sira uza hodi
koa,loke,halo kuak, halo makerek ba iha forma material ne’ebé tos hanesan
ai,fatuk, besi,karau diku, nan Ruin,nehan no seluk tan ne’ebé mak ita ladauk
hetan no hare ba hodi halo makerek nian. Pahat mos bele uza hodi halo sikun no
profil ba iha sasan sirvisu sira ( meja,kadeira …)
núne’e Utulizasaun
pahat uiza hodi hodi koa,halo Kuak, halo linha, halo sikun,halo ponto,halo
kaber no halakon fukun.

v Maneira hodi Pahat
hare husi maneira kaer pahat no pahat nia
modelo, pahat hafahe ba rua nemak pahat uza liman los ( right hand ) no pahat
uza liman karuk ( left hand ) ho Maneira uza pahat tau pahat ba objetu material
ne’ebé hodi halo makerek,hanehan no uza
martilu ai hodi baku ho sentimentu wanhira halo makerek,nune’e pahat ne’e nudar
komponente principal ida iha vida escultura nian.
b.
Martilu escultura
martilu
nudar komponente ida ne’eb’e uza hodi baku objetu ruma ne’ebé dala barak uza
hodi baku pregu ulun,hadaia objetu ruma,baku kaleng uma nian,lori tuku besi no
seluk tan núne’e martilu ema halo tuir nia funsaun objetu ne’ebé iha.
Martilu iha oi oin,martilu balu utuliza ba
baku pregu ( martilu Prego/Nail Hammer )
,balu ita utuliza hodi baku fatuk ( bodem /stone / head hammer ) martilu Plastiku
( Resin Hammer ), no seluk tan
maibe
iha ne’e wainhira ita koalia kona ba martilu
escultura katak martilu halo husi nudar komponente matrial escultura nian ne’ebé
utuliza hodi baku pahat ulun iha tempo halo ornamentu makerek.
c.
kado Escultura
kado
escultura iha oin rua, kado escultura manual no kado escultura energia
eletrisidade
Ø kado
escultura Manual


kado escultura katak komponente ida ne’e uza
hodi koa ai ka Triplex ne’ebé ideal tuir ita liman badain sira nia necisidade.
ho liman ne’ebé badain utuliza hodi halo esculturaka makerek ho fasil,hodi
núne’e equipamentu ne’e serve ba liman badain sira utuliza hodi koa tripleks ka
ai sai tuir imaginasaun.
Ø
kado escultura eletric
kado escultura ida ne’ebé uza energia eletrica ne’ebé mak serve
utuliza no fasil ba liman badain sira ho
professional hodi koa los, kleuk ne’ebé susar iha vida halo makerek nian.
d. Qurinda
quirinda nudar komponente eletrika ida ne’ebé
ho funsaun atu kadi,koa, tesi, nomos hodi halo kaber objetu ruma, maibe utulizasaun komponente ne’e tengki kaer ho kuidadu tamba
bele fo risku ne’ebé ameasadu tebes ba ema ne’ebé kaer.
e.
kado Kleuk ( gergaji lengkung )

Koping
/ Gergaji Fret
kado kleuk ( gergaji Lengkung ) nudar
Komponente ida husi equipamentus escultura nian hodi koa objetu ne’ebé kleuk ( lengkung ) ne’ebé mak kiik Liu nomos
no tos e la rapidu ( Kasar ),nomos hodi koa objetu escultura
ne’ebé kleuk “ lengkungan “ ne’ebé rabat
malu los, hodi bele lis ( mplas ) ba
forma ne’ebé sai kaber los.
f.
Supila Listrik/ electric plane for wood

supila Listrik katak
komponente escultura ida ne’ebé Uza Energia eletrika nian hodi ajuda dudu ai
Objetu escultura ida ho fasil,husi ai ne’ebé
no la mahar no kaber, hodi sai tuir artezinador nia presiza.

g.
disko kado ( disco gergaji )
disko Kado
h.
Makina Lisador ( Amplas )
makina
Amplas nudar prosesu servisu ba forma objetu ruma atu hodi hetan forma objetu
material nia tetuk ida ne’ebé kaber no hanesan, ho maneira kose ka lisa ba
objetu material ruma to nia kaber los.
hodi núne’e funsaun
husi Lisador / Amplas mak atu hodi hamos halo kaber,no atu hafasil iha prosesu
servisu mak presiza makina Lisa nian hodi produs produtu ne’ebé kwalidade ás,ho
funsaun ajuda hatetuk, halakon noda /foer no fo rezultadu ne’ebé kaber los.
i. Lisador ( Amplas )
makina Lisador (
Amplas )iha oin Rua ida ita bolu makina “ Power Sander ka Lisador Mamar (
Amplas Halus ) Atu hodi Halo kaber unuku ( halus ) laletek material ruma
hanesan ai,besi, no lisador forma raihenek ka “ sand Paper “ ( Ampals Kasar )
ho maneira servisu kose ba iha laletek material Ruma.
iha mos typu de
servisu bele manual nomos bele utuliza makina eletrica.
j. Tiner
Thinner nudar forma
ne’ebé ho ben,bai- bain uza hodi kahur tinta , vernis ho funsaun hodi hafasil no halais iha prosesu pinta ba produsaun escultura nian no furniture ( Material / inventario Uma laran nian )
hanesan kadeira,kama, armari nomos makina sira no seluk tan.
k. vernis

vernis ne’ebé uza ba rezultadu ikus produtu nudar maneira
hodi taka ka protégé objetu ne’ebé tos no transparante nomos halo nabilan ba
produtu escultura ne’ebé produs husi Liman badain sira,nune’e funsaun husi
vernis atu protégé kwalidade furniture ka produtu escultura ne’ebé halo husi
ai.
hodi
núne’e mak vernis ne’e,nudar ai ben finishing transparcia ne’ebé uza ba ai iha
produtu escultura no furniture sira atu hodi protégé nomos halo nabilan origen
husi ai ne’e.
i. Pinsel
Pinsel
komponente ne’ebé utuliza ba prosseu pintura, ne’ebé ho forma deferente tuir necisisdade pinta nian.
Nune’e wainhira ita hare ba pinsel escultura
nian mak ita nia hanoin ona katak pinsel ba hodi halo dezenho nian wainhira uza
tinta.
maibe wainhira ita uza pinsel ba escultura mak
hodi hamos foer no ai ut sira ne’e iha objetu ne’ebé halo makerek ka bahat ba.
.
Tecnico halo Makerek
1.
Carving. Carving katak tecnico ne’ebé ema badain makerek (
Artezinador sira / seniman ) tengki halo ké ou Pahat no koa iha parte tetuk ou parte ne’ebé mak
serve,bai bain halo iha ai
2.
Chip carving. Chip
carving katak tecnico ne’ebé bai bain uza iha obra makerek nian ho medida
ne’eb’e mak boot
3.
sunu ai . ...
4.
koi ka koir ( Mengerik )
Teknik Pahat yang Bisa Dipelajari
·
Teknik Carving. Salah satu teknik pahat yang
dapat digunakan untuk menciptakan patung menarik adalah teknik carving.
...
·
Chip Carving. ...
·
Pembakaran Kayu. ...
·
Mengerik atau
Mengikis. ...
·
Pahat Lengkung/Penguku. ...
·
Pahat Lurus/Penyilat: ...
·
Pahat Col. ...
·
Pahat V/Coret/Sisir.











ESCULTURA
( Halo Makerek )
I. ESCULTURA NIA MORIS KA HISTORICA ESCULTURA NIA EXOISTENSIA
iha arte infeita ka Escultura “ badain Makerek “ ne’e mai ho estoria ne’ebé naruk tebes hahu husi tinan rihun hirak liu ba,dezenvolve iha Dongyang iha tempo ukun ( dinasti ) Ming ho Qin iha nasaun Cina, fase Neolitikum, ne’ebé iha tempo neeba halo pintura ka halo dezenho ba ai ka fatuk mosu husi toman Hemodu iha Yuyao,regiaun Zhejiang, besik Shanghai, maizamenus iha tinan 7000 liu ba, núne’e tecnico halo dezenho iha ai iha tempo Qin ho Han ne’ebé trata ( cendrung ) ka atensaun ho tecnico pinta dezenho iha ai ne’ebé furak no perfeitu.
iha Indonesia escultura ne’ebé konhesedu escultura Jepara / badai makerek Jepara, hanesan arte makerek konhesidu iha indoensia laran tomak to nasaun seluk, konhesidu tamba dezenho ne’ebé detaillu no komplikadu ho demensaun tolu.
iha timor Leste escultura iha lian cultural halo Makerek ne’ebé lian Indoensia mak Ukiran, hahu mosu iha tempo ida hanaran Ria Ho Rai ne’ebé iha nia dezenvolvementu halo makerek kontinua hodi to mai iha fase ilat ho bosok / fatuk hada ai Tós / fatuk sadan, ne’ebé iha tempo ne’eba kontinua prezerva no konsagrado tiha, iha prosesu halo ka harii uma lulik sira ne’ebé ho nia existensia to mai ukun nakukun ho naroman, lao tesik mai to kombinasaun ukun rai Maran ho Tasi laran,ohin loron nasaun Timor leste,hamrik independente no sabrano hanesan estadu de dereitu e demokratiku nafatin existe escultura ( makerek ) nian.
escultura iha nasaun timor leste,ohin loron hafahe ba Rua, 1. escultura konsagarado CustumarioTradisonais , 2. Escultura transormasaun sosio-Cultural .
1. escultura konsagarado CustumarioTradisionais
CHE ARINO LARA 82 2
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
escultura konsagrado Custumario Tradisionais katak Escultura nia existensia hahu husi interaksaun no komonikasaun social iha civilizasaun tempo beiala sira nian ne’ebé inisia konsensus ba konstrusaun uma lulik nian. ho prosesu konstrusaun uma lulik ne’e hafahe ona se mak liurai, semak tesi lia, se mak servisu nain, se mak hein nain bali nain, no funsaun seluk tan inklui semak sai hanesan makerek ba uma ne’e.
ligasaun ho makerek ba uma, iha ne’e culturalmente, ema ne’ebé mak nain ba makerek hanaran Badai Makerek ka Escultura ka lian Indoensia ema bolu Seniman, ne’ebé halulik ona ho Ritus cultural nian atu gerasaun ba gerasaun uma lulik refere mak nain ba makerek ne’ebé disidi nanis ona.
papel husi badai makerek ne’e, mak wainhira iha konstrusaun uma lulik nian, mak iha responsabilidade no obrigasaun halo makerek iha uma ne’e hahu husi hakores –hafutar Ai rin, ho dezenho animais sira,rotan, no futus sira ne’ebé relasiona ho ukun, halo ai kabelak modelo hanesan Bani Tabele, ai kabelak kuda aman- iha odamatan, fitun no fulan, loro matan, halo sasihik ho kuk ho dikur, hakores dezenho hafutar Ai Tos, nomos halo bikan ai,kopu.babadok,dadir,kanuru,sorik knuk no surik kaer fatin no seluk seluk tan ne’ebé oras ne’e sei rai hela iha uma lulik sira ou ka sei existe.
Makerek ka escultura ne’ebé existe iha uma lulik , nia figura ka modelo lao nafatin husi tempu ida ba tempo seluk ka statiku la influensiado husi kombinasaun dezenho moderno nian,no prossesu hotu lao tuir ritus no ritmo moris bazeia ba topografia rai ne’ebé mak hahoris talentu natural nian ba arte makerek ( escultura ) tardisonal tuir ukun no bandu iha sosiadade cultural horik ba.
exemplo escultura = Badai Makerek
iha timor leste ne’ebé ita bele hetan iha uma lulik sira :
1. Halo Uma dikur no sasihik uma kakuluk ho nia kaligrafia 2. halo bani tabele,ai kuda aman, ai rin makerek iha uma lulik sira,fulan sorin,fitun,surik dima,bikan ai, ai kakuk no seluk tan, …
iha timor leste ne’ebé it abele hare iha fatin publiku sira 1. naran iha quadro/quadro avisu ne’ebé ema sempre taka iha fatin publiku sira,liu –liu iha compania sira, gropus social e carpintaria, no fatin atrasaun turistiku sira. 2. kaligrafia ne’ebé halo ho modelo ne’ebé furak 3. statua ba figura sira tanto ilas maromak nian,herois, ema figura sira, animais, paisagen/ panorama no seluk seluk tan. 4. furniture ( Material / inventario Uma laran nian ) hanesan kadeira,kama, armari no seluk tan
CHE ARINO LARA 82 3
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
2. Escultura transformasaun sosio-Cultural moderno
escultura iha transformasaun social – Cultura moderno katak escultura ida ne’ebé mak adopta tuir dinamika progresista arte makerek nian nudar kombinasaun entre makerek natural no influensia husi kolonializasaun ne’ebé akontese iha mundu tomak inkluindo iha sudueste asiatiku ( la konta ho thailandia ), ne’ebé arte makerek lao hamaluk espansaun colonial nian misturado entre realidade moris ho morios rai seluk nian tuir esperensia ne’ebé husik hela husi dalas ida ba dalas tuir mai nomos tamba urbanizasaun sosidade cultural husi foho ba vila ne’ebé hahoris ideia no konhesementu foho – vila nian misturado.
husi ne’e dilematiku escultura mosu tamba arte makerek global transforma sosiadade escultura nia maneira hanoin, no tradisaun familiar ne’ebé delimatiku defende nafatin escultura tradisonal ou ka mistura ho inovosaun projeta makerek ida ne’eb’e kombinasaun entre makerek nasaun seluk nian ho makerek rai laran nian.
núne’e escultura husi tempo ba tempo hetan tranformasaun signifikante, hare husi nia forma no sentidu tuir dezenvolvementu seincia no tecnologia,influensiado husi globalizasaun no dinamika social nudar fator ne’ebé Kria no hahoris inovasaun iha mundu escultura nian.
a. evolusaun forma no media husi escultura modern
escultura moderno iha timor leste laos deit limita iha uma lulik no halo husi Ai deit,Maibe badai makerek iha ona motivasaun aproveita no utuliza tecnologia digital ho hanoin inovativo halo makerek ho digital,ho maneira instalasaun multimedia hanesan halo video, fotografia,maket ho demensaun 3D.
maneira hirak ne’e hanesan meus instalasaun digital ne’eb’e utuliza roman animasaun hodi bele fo esperensia foun ne’ebé mak interaktivo ho imersivo.
b. influensia globalizasaun ba escultura local sira
iha mundu moderno ne’ebé influensia husi globalizasaun, posibilidade escultura local bele hatudu obra iha mundu Internasional, exibisaun ba escultura kontemporario iha tempo feira nudar fatin importante ba badaen makerek sira atu hetan rekonhesementu husi ema seluk ou ka iha mundu.
pelo kontrario globalizasaun ne’e desafiu ba badaen makerek sira atu defende identidade cultural iha laloran konseitu ho stylus mala’e ne’ebé badai makerek sira infrenta tamba dala barak iha hanoin badae makerek sira atu produs makerek ho material local sira maibe mosu mai makerek
CHE ARINO LARA 82 4
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
sira husi Plastiku sira . ( ohin loron ita hare sinzang sira nia produtu artistiku sira ne’ebé halo ema gosta uza instan duque kreatvidaede sira ne’eb’e iha rai laran )
II. SAIDA MAK ESCULTURA
saida mak escultura = statua ( patung ), termo ida ne’e mai husi termo latina, maibe iha lian maternal versaun mambae ne’ebé nakait ba komplementario konstrusaun uma lulik sira hanaran Halo Makerek no ema ne’ebé mak halo makerek bolu badae makerek ka iha lian Indonesia ema hanaran “ Seniman “ ne’eb’e halo makerek ka ema dehan “ Seni Ukir”.
Termo Escultura ou badae makerek katak halo estatua no dezenho ne’ebé engeralmente nakait ba assaun ka Prosesu kria obra arte ho demensaun tolu husi material fatuk,besi, vidro, rai ka Tahu no seluk tan.
wainhira ita koalia kona ba Statua, Dala barak ema nia hanoin no imaginasaun halai liu ba iha ilas ka modelu forma artistiku ida ne’ebé iha ona,exemplo ita hare statua Nosa Senhora,jesus Kristu,heroi sira,statua animais sira ou seluk seluk tan ne’ebé Atrai no influensia ita nia Natureza de Konseinsia ( Alam Bawa Sadar ) kata forma no modelo statua ne’e furak iha ita nia hare.
núne’e mak wainhira ita koalia kona ba escultura mak ita koala kona ba ticnico no gestu ka modelo ( gaya ), tema nakait ho forma expresaun husi talento ne’ebé mai husi formasaun no inspirasaun Formal,non formal no Informal nomos mai husi talent Natural ( bakat Alam ) mak hamoris kretividade inovativo personal, mosu husi Natureza de konseinsia formula iha ideia no Assaun hodi tranforma ba neon badain - liman badain hodi projeta escultura artistiku husi Fatuk, besi, tahu,vidro,karau dikur no seluk tan, ida ne’ebé furak no bele sai mos hanesan instrumentu ba objetu turistiku.
iha escultura hanesan maneira representasaun, abstratu ka dekorativo ne’ebé dalabarak hanesan assaun emosianal, haktuir estoria ka representa ideia. ho núne’e nia prosesu dala barak involve artezaun escultura nian ( Ukiran ) , modelo,inventa modelo ( perakitan ) ne’ebé presiza komprensaun ne’ebé klean no kroat ba forma special ruma, núne’e ema Artezinador ( seniman ) sira bele hetan inspirasaun husi ambiente ne’ebé iha sira nia so-sorin, hanesan akontesementu historiku, esprensia individual ( pribadi ) .
ema nia komprensaun kona ba escultura tuir sosio- cultura ne’ebé existe iha fatin ne’ebé sira horik ba no fatin ne’ebé deferente tuir sira nia konseitu kona ba valour sosiadade Cultural ne’ebé konserva no prezerva tuir rekezas escultura ba kretaividade arte nian durante tempo naruk, no husi tempo ba tempo.
1. Arte escultura ou Badai Makerek ?
Badai Makerek ka escultura nudar parte ida husi arte kriya ka arte neebé mai husi Neon Badaen, uza natureza de konseinsia, imaginasaun,sentimentu hodi halo espresaun ho assaun liman badain hodi hafurak , material ho forma dekoratrivo funsaun principal.
CHE ARINO LARA 82 5
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
ho kretividade ne’e,nudar kombinasaun solidu ne’ebé la hafahe entre Neon badain no liman badain hodi utuliza material artezaun hanesan “ pahat no martilu” hodi ké ka Bahat ne’ebé produs rezultadu ida ne’ebé artestitkus tebes ka ita hanaran escultura iha lian Cultural Versaun Mambae hanaran Badae Makerek.
2. saida mak escultura ?
badain Makerek ka Escultura nudar kombinasaun Entre neon Badain no liman Badain hodi forma dezenho infeita nian iha ai,fatuk,vidro,tahu,karau dikur,Ruin, nehan animal nian,marmer ka seluk tan ne’ebé ho forma dezenho kleuk /kuak/tek tama ba ( cengkung ) kabuar tek sai ( cembung ) hodi forma dezenho ida ne’ebé furak.
cembung +cengkung
3. saida mak escultura / badae makerek hare husi Arte ?
escultura (halo makerek ) hare husi arte ne’e hare ba dezenho atu halo makerek iha ai,fatuk,vidro,karau dikur,nán Ruin, ne’ebé mak ho maneira servisu atu ke ka pahat,koa, koi halo kleuk,kuak, kabuar tama ba laran no kleuk, kabuar tek sai nudar prosesu hamenus material no halakon material ho sistematiku husi liur ba laran no prosesa halo diferente ba nia naruk, tetuk no klean objetu ruma sai eksotiku ( daya Tarik khas dan uniku ) no furak.
Núne’e objetivo husi halo makerek ka escultura mak kria forma ho kreatividade kombinasaun entre neon badaen no liman badaen ne’ebé rezulta dezenho ou estatua ho nia makerek ne’ebé susar maibe uniku,esksotiku,furak,nudar espresaun toman arte nian ne’ebe pojeta husi liman badain iha mundu Escultura.
CHE ARINO LARA 82 6
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
4. funsaun Husi Halo Makerek? funsaun husi Halo makerek mak atu : 1. infeita, inventa,aumenta forma ne’ebé furak ona porexemplo hare iha meja,kadeira,armari, nst 2. infeita buat balun ho sentidu atu aumenta furak ba material tos ne’ebé antes ne’e laiha dezenho,nune’e halo makerek fali hodi hafutar halo furak iha ema nia matan hare.
5. Hakores makerek ba iha material saida ( Escultura )
Material ne’ebé hodi halo makerek mak hanesan : nan ruin Aifuan ai . Ukiran es /statua es. Ukiran gading/ nehan Ukiran fatuk . dikur vidro
sentidu husi makerek ka escultura ? sentidu husi halo makerek ka escultura ne’e hahalok atu halo produsaun ho maneira Ké ( pahat ), Koa, Koi no hamos buat ne’ebé tos no metin atu sai dezenho ida ne’ebé makerek eksotiku ho furak. 6. typu tecnico halo makerek ( Jenis Teknik Ukir ) 1. typu makerek kabuar kleuk tama ( cekung ) modelo ida ne’ebé ita hare kabuar tama fali ba laran. 2. typu makerek kleuk kabuar tek sai fali ( cembung ) 3. typu makerek lina atau lina ba mai (Garis atau Cawen ) 4. typu makerek tetek ( Ukir Susun ) 5. typu makerek Borus ( Tembus ).nst
exemplo typu makerek cengkung no cembung
CHE ARINO LARA 82 7
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
III. MATERIAL NO UTULIZASAUN BA MAKEREK ( material escultura / peralatan seni ukir) , FUNSAUN HO MANEIRA SERVISU
1. Material Halo makerek
2. Material ho nia funsaun halo makerek nian. a. Pahat ho nia maneira pahat pahat pahat katak material ka Equipamentus ida ne’ebé badai makerek / escultor/ Seniman sira uza hodi koa,loke,halo kuak, halo makerek ba iha forma material ne’ebé tos hanesan ai,fatuk, besi,karau diku, nan Ruin,nehan no seluk tan ne’ebé mak ita ladauk hetan no hare ba hodi halo makerek nian. Pahat mos bele uza hodi halo sikun no profil ba iha sasan sirvisu sira ( meja,kadeira …) núne’e Utulizasaun pahat uiza hodi hodi koa,halo Kuak, halo linha, halo sikun,halo ponto,halo kaber no halakon fukun.
Material halo Makerek Pahat. martilu. Gouge. escofa ( Sikat ijuk) Mesin scroll saw dan jig saw. Mesin bor. fatuk kadi . Kertas amplas.
ho material hirak ne’e,mak hodi halo makerek ( Escultura / seni Ukir ) iha ai, tahu,au,fatuk,ruin,ho seluk seluk
material ba ukir ka halo makerek ne’ebé presiza tuir maun “ SIKU “ :
pahat ukir, martilu,kado ( gergaji ukir ),qurinda,kado ( gergaji lengkung ) supila Listrik,disko kado ( disko gergaji ) Amplas, makina Amplas, vernis , Tiner, pinsel,
CHE ARINO LARA 82 8
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
Maneira hodi Pahat hare husi maneira kaer pahat no pahat nia modelo, pahat hafahe ba rua nemak pahat uza liman los ( right hand ) no pahat uza liman karuk ( left hand ) ho Maneira uza pahat tau pahat ba objetu material ne’ebé hodi halo makerek,hanehan no uza martilu ai hodi baku ho sentimentu wanhira halo makerek,nune’e pahat ne’e nudar komponente principal ida iha vida escultura nian.
b. Martilu escultura martilu nudar komponente ida ne’eb’e uza hodi baku objetu ruma ne’ebé dala barak uza hodi baku pregu ulun,hadaia objetu ruma,baku kaleng uma nian,lori tuku besi no seluk tan núne’e martilu ema halo tuir nia funsaun objetu ne’ebé iha. Martilu iha oi oin,martilu balu utuliza ba baku pregu ( martilu Prego/Nail Hammer ) ,balu ita utuliza hodi baku fatuk ( bodem /stone / head hammer ) martilu Plastiku ( Resin Hammer ), no seluk tan maibe iha ne’e wainhira ita koalia kona ba martilu escultura katak martilu halo husi nudar komponente matrial escultura nian ne’ebé utuliza hodi baku pahat ulun iha tempo halo ornamentu makerek. c. kado Escultura kado escultura iha oin rua, kado escultura manual no kado escultura energia eletrisidade kado escultura Manual
kado escultura katak komponente ida ne’e uza hodi koa ai ka Triplex ne’ebé ideal tuir ita liman badain sira nia necisidade. ho liman ne’ebé badain utuliza hodi halo esculturaka makerek ho fasil,hodi núne’e equipamentu ne’e serve ba liman badain sira utuliza hodi koa tripleks ka ai sai tuir imaginasaun.
CHE ARINO LARA 82 9
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
kado escultura eletric kado escultura ida ne’ebé uza energia eletrica ne’ebé mak serve utuliza no fasil ba liman badain sira ho professional hodi koa los, kleuk ne’ebé susar iha vida halo makerek nian.
d. Qurinda quirinda nudar komponente eletrika ida ne’ebé ho funsaun atu kadi,koa, tesi, nomos hodi halo kaber objetu ruma, maibe utulizasaun komponente ne’e tengki kaer ho kuidadu tamba bele fo risku ne’ebé ameasadu tebes ba ema ne’ebé kaer. e. kado Kleuk ( gergaji lengkung ) Koping / Gergaji Fret kado kleuk ( gergaji Lengkung ) nudar Komponente ida husi equipamentus escultura nian hodi koa objetu ne’ebé kleuk ( lengkung ) ne’ebé mak kiik Liu nomos no tos e la rapidu ( Kasar ),nomos hodi koa objetu escultura ne’ebé kleuk “ lengkungan “ ne’ebé rabat malu los, hodi bele lis ( mplas ) ba forma ne’ebé sai kaber los.
f. Supila Listrik/ electric plane for wood supila Listrik katak komponente escultura ida ne’ebé Uza Energia eletrika nian hodi ajuda dudu ai Objetu escultura ida ho
fasil,husi ai ne’ebé no la mahar no kaber, hodi sai tuir artezinador nia presiza.
CHE ARINO LARA 82 10
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
g. disko kado ( disco gergaji ) disko Kado
h. Makina Lisador ( Amplas ) makina Amplas nudar prosesu servisu ba forma objetu ruma atu hodi hetan forma objetu material nia tetuk ida ne’ebé kaber no hanesan, ho maneira kose ka lisa ba objetu material ruma to nia kaber los. hodi núne’e funsaun husi Lisador / Amplas mak atu hodi hamos halo kaber,no atu hafasil iha prosesu servisu mak presiza makina Lisa nian hodi produs produtu ne’ebé kwalidade ás,ho funsaun ajuda hatetuk, halakon noda /foer no fo rezultadu ne’ebé kaber los. i. Lisador ( Amplas ) makina Lisador ( Amplas )iha oin Rua ida ita bolu makina “ Power Sander ka Lisador Mamar ( Amplas Halus ) Atu hodi Halo kaber unuku ( halus ) laletek material ruma hanesan ai,besi, no lisador forma raihenek ka “ sand Paper “ ( Ampals Kasar ) ho maneira servisu kose ba iha laletek material Ruma. iha mos typu de servisu bele manual nomos bele utuliza makina eletrica. j. Tiner Thinner nudar forma ne’ebé ho ben,bai- bain uza hodi kahur tinta , vernis ho funsaun hodi hafasil no halais iha prosesu pinta ba produsaun escultura nian no furniture ( Material / inventario Uma laran nian ) hanesan kadeira,kama, armari nomos makina sira no seluk tan.
CHE ARINO LARA 82 11
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
k. vernis
vernis ne’ebé uza ba rezultadu ikus produtu nudar maneira hodi taka ka protégé objetu ne’ebé tos no transparante nomos halo nabilan ba produtu escultura ne’ebé produs husi Liman badain sira,nune’e funsaun husi vernis atu protégé kwalidade furniture ka produtu escultura ne’ebé halo husi ai.
hodi núne’e mak vernis ne’e,nudar ai ben finishing transparcia ne’ebé uza ba ai iha produtu escultura no furniture sira atu hodi protégé nomos halo nabilan origen husi ai ne’e.
i. Pinsel
Pinsel komponente ne’ebé utuliza ba prosseu pintura, ne’ebé ho forma deferente tuir necisisdade pinta nian. Nune’e wainhira ita hare ba pinsel escultura nian mak ita nia hanoin ona katak pinsel ba hodi halo dezenho nian wainhira uza tinta. maibe wainhira ita uza pinsel ba escultura mak hodi hamos foer no ai ut sira ne’e iha objetu ne’ebé halo makerek ka bahat ba. . Tecnico halo Makerek 1. Carving. Carving katak tecnico ne’ebé ema badain makerek ( Artezinador sira / seniman ) tengki halo ké ou Pahat no koa iha parte tetuk ou parte ne’ebé mak serve,bai bain halo iha ai 2. Chip carving. Chip carving katak tecnico ne’ebé bai bain uza iha obra makerek nian ho medida ne’eb’e mak boot 3. sunu ai . ... 4. koi ka koir ( Mengerik )
CHE ARINO LARA 82 12
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
Teknik Pahat yang Bisa Dipelajari Teknik Carving. Salah satu teknik pahat yang dapat digunakan untuk menciptakan patung menarik adalah teknik carving. ... Chip Carving. ... Pembakaran Kayu. ... Mengerik atau Mengikis. ... Pahat Lengkung/Penguku. ... Pahat Lurus/Penyilat: ... Pahat Col. ... Pahat V/Coret/Sisir.
OBRIGADO
Aprende xafi ba hariku ita nia neon
neon badain, orgulho ba ita an susesu iha ita nia kareira
che Arino Lara 82
CHE ARINO LARA 82 13
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento