Tuesday, February 25, 2025

PNDS - SAME : HALO STABELESEMENTU ES - PNDS IHA SUKU ROTUTO


https://www.facebook.com/share/p/1XMhXHLLG5/?mibextid=oFDknk

 SISR : quarta feira, loron 26 fevreiro, tinan 2025, iha sede Suku Rotuto,Xefi Equipa Plano dezenvolvementu Suku ( PNDS )  Postu administrativo Same ho nia equipa nomos PNDS Municipio Manufahi, halo sorumutu ho membros konselho suku no kumunidade suku Rotuto hodi halo stabelesemento Equipa  Gestaun Suku ne’ebé transforma ba Estrutura Suku  ( ES ) - PNDS Foun  Bazeia ba diploma ministerial no.73/ 2024, iha 11 de dezembro.

Núne’e Tuir  Xefi Equipa PNDS postu Administrativo Same SANTINA DA COSTA BARROS katak knar husi equipa Estrutura Suku mak Hanesan Equipa gestaun suku, ES  Nia Servisu,troka mak naran deit,maibe nafatin hodi fasilita kumunidade iha suku.

tuir SANTINA DA COSTA Katak husi stabelesementu Strutura suku foun ( SSF) ne‘e sei foti ema nain 7 hodi sai ES - PNDS ba Suku Rotuto,husi ES ne’e sei iha Prezidente Komisaun Planeamentu e Responsabilidade ( KPR ) transforma Husi Komisaun Planeamentu e Akuntabilidade  ( KPA).

husi KPR ne’e sei iha, nia secretaria 1 ne’ebé tengki foti husi membros konselho do suku, exeptu xefi suku Mak la tama iha Equipa ES, tamba xefi suku nudar Ai mahon ka ai hun  boot iha suku, nia mak supervisor,desizor,avaliador hodi tau matan ba programa hotu hotu iha suku Rotuto.

xefi Eqipa PNDS postu ne’e salenta tan katak iha prosesu ne’e, laos halo re-struturasaun maibe stabelesmento ba Iha Strutura foun, sentidu katak sira ne’ebé iha hela muda pozisaun deit, tuir mata dalan katak iha suku ida, aldeia 4 lori ba leten hanesan Rotuto kompostu husi Aldeia 5, nune’e kada aldeia,  sei lori kandidatura feto 1 Mane 1 mai kompete iha nivel suku ba pozisaun xefi equipa Implementasaun Projetu ( EIP ),tezoreiro Segundo,fasilitator suku no fasilitator suku Feto no Mane, tezoreiro ka finanças preimeru dereitamente ba funsionario Administrasaun Suku Apoio Financas nian, SANTINA DA COSTA sublina tan katak Prezidente KPR no secretaria tengki mai husi Membros konselho do suku. tuir SANTINA DA Costa katak Prezidente KPR mos sei iha Karimbo, no karimbo nee prezidente KPR utuliza ba legalizasaun dukumentus Neebe ligado ho Programa Programa PNDS Nain, se uluk karik Akordo Implementasaun Programa  - Akordo Subsidio Annual  ( AIP - ASA ) xefi suku mak Assina maibe agora ho ES foun ne’e AIP - ASA sei Assina husi Prezidente KPR.

hatan ba prekupasaun sentru informasaun suku Rotuto kona ba  implementasaun  projetu bele garante transparansia no akuntabilidade, xefi equipa PNDS postu SANTINA DA COSTA mos aumenta tan  ho SSF foun ne’e bele garante tamba mata dalan PNDS pontu importante mak transparancia no responsabilidade, Nune’e mos hatan ba prekupasaun kona ba bele hamosu double lideransa ka dupla lideransa iha suku, tuir xefi equipa ne’e katak lao tuir diploma ministerial ne’ebé iha,katak prezidente KPR  ho karimbo Neebe iha hodi assina no tau karimbo ka stempel ba deit dukumentus Neebe liga ba Programa PNDS,  xefi suku nafatin iha kompetensia maximu inklui Equipa ES - PNDS mos hamahan iha Xefi suku Nia okos,  tamba prezidente KPR ne’e ba deit iha Implementasaun projetu PNDS nian, maibe nain ba atividade hotu iha suku Mak Xefi suku.

ho estabelesementu SSF ne’e Prezidente KPA sesante AMADEU DA COSTA katak mudansa nune’e para hotu hotu bele komprende ba prosesu implementasaun projetu PNDS nian, AMADEU nia hakarak nudar Rotuto oan tengki servisu ho fuan ba Rai ne’e Tamba Rai ne’e atu lao Ba oin tengki konta ho Rotuto oan hotu, nune’e Lideransa KPA sesante ne’e hatutan katak ba oin lideransa foun ida karik nia hanoin diak, mak sei lori susesu ba rai ne’e, maibe karik mai ho intrese haboot –an no la ho boa vontade vuluntarismo halo akompanhamentu, mak bele diak nomos bele ladiak, KPA sesante, AMADEU DA COSTA mos sugere ba membros konselho suku atu ho boa vontade apoio ho laran no neon atu ba oin Rotuto bele Iha Mudansa.


Tuir observasaun husi Jornalista Kontributor sentru informasaun suku Rotuto,hare katak iha prosesu elisaun ba stablesementu SSF ne’e, ema ne’ebé mak Sai hanesan Prezidente KPR LEONEL ARTUR Atual hanesan Xefi Aldeia Sabou, secretaria KPR RUMALDO AMELIA MENDES atual Hanesan Joventude Mane,Tezoreiro sequndo mak BENDITA DA COSTA BORGES,equipa Implementasaun Projetu ( EIP ) AMADEU DA COSTA, no equipa Fasilitator (EF ) suku LAURIANA SOARES ( feto ) no AGUSTINHO DA SILVA ( Mane ).






=========

Sentru Informasaun Suku Rotutu 

Amorino Mendes #CheArinoLara82

Jornalista kontributor: Robello Barros ( Akeu ) apoio administrasaun suku Rotuto 



Tuesday, February 18, 2025

UAM LEOL IHA ALDEIA LIA NAI SUKU BABULU

 


ETIMOLOGIA UAM LEOL 

Iha Municipio Manufahi, Postu Administrativo Same, Suku Babulu,Aldeia Lia Nai,existe mos uma lisan ida ho naran UAM LEOL.

etimologia UAM LEOL  mai husi dialetiku Mambae, Nune’e Liafuan “ UAM “ ho “ LEOL “ núne’e UAM  iha tetum mak UMA no LEOL  iha tetum mak LORON  nune’e UAM LEOL katak Uma Loron, Konotasaun husi UAM  LEOL bele mos iha sentidu katak Uma ida ne’eb’e halo hodi hamahan Avo Beiala Husi UAM LEOL ne’e saran netik an husi Loron Manas, maibe mos UAM LEOL ne’e bele mos iha sentidu katak uma ida ne’e bele mos iha kbit ne’e mai Husi loro ou ka uma ne’e tun Husi Loron mak mai.

ligasaun ho uma nia naran UMA LORON ka UAM LEOL ne’ebé liga ho gerasaun hahu an husi uma leol nian ne’ebé mak moris sae Husi Rai mai mak bele defini katak uam leol uma ida ne’ebé halo hodi hamahan ema hahu an ka gerasaun dahuluk husi uam leol ne’e nomos fatin no mahon hodi hatur no hamahan lembransa husi beiala sira ne’eb’e mak sai nudar  gerasaun dahuluk husi Uam Leol.



ORIGEN UAM LEOL

tuir Estoria ne’ebé haktuir husi Alberto Barros Tilman no Anita Seixas katak  uma leol hahu Natadu iha Rai ida , Naran Banar Lau,Areia Aldeia Tomo Namo ,suku Letefoho, iha ne’eba mak moris gerasaun dahuluk husi Uam Leol, tuir estoria haktuir katak iha banar lau ne’e mak moris Beiala nain Tolu sai Husi Rai ka moris husi Rai, tempo fera fatuk – fera Rai nian, husi ne’eba moris Beiala Nain Tolu hanesan beiala feto mak  naran Lok  Koli, no beiala Mane Nain Rua mak Berkoli no Leol Koli,beiala Nain Tolu ne’e mak matan Rua Hanesan Ema bain bain,no ida seluk matan hat la konseque sai husi rai mai tamba Beiala Lok koli ho Berkoli no Leol koli hanoin katak sei matan hat ne’e mak mai hotu entaun to tempo funu Ruma mak ita nia gerasaun sei lakon ho nia gerasaun tamba nia bele hare husi oin no kotuk, ho hanoin ida ne’e mak beiala Nain tolu husi Uam Leol to iha Rai Leten, lalais dudu fatuk hodi taka tiha rai kuak ne’e,atu beiala ida matan hat ne’e labele moris iha rai ida ne’e.

núne’e origen husi Uam Leol Ne’e Mai husi Banar Lau, tun mai tual bo-or luli, tun mai Marsat Lebo, foe tu no iha 1975 halai ba Ai Laran tiha no fila husi Ai Laran mai mak Uam Leol,tur iha Buracha Laran, muda mai hela iha Manico ( Mana Manuelinan ) sira nia tos, hafoin ikus mai muda mai iha Fatin ne’ebé uluk avo sira halo tos ba mak ohin loron hodi hela iha manico ne’e.

STRUTURA UMA LEOL

struturalmente Uma Leol wainhira sei iha TOMO NAMO ,suku Letefoho Uam Leol Nia Inan Ho aman Mak  Uma Tuir Lol no Uma Kabo, iha tinan Maixamenus 1979 Wainhira muda mai Rai Manico,ne’ebé mak pertensia ba Aldeia Lia Nai Suku Babulu, iha fukun neen Mak existe hela iha Fatin ne’e mak hanesan Tat Tu, Tat loba,uam fusu, Mane Tu, Nai Ria, Nai Mrao, hodi nune’e uma ne’e sub mete ba iha uma hirak ne’e.

Uam Leol ne’e Rasik nia laiha nia Ai rin ka nia klabis tamba nia moris mai nia independent ka hamrik mesak  deit,núne’e uma Ne’e livremente ka Avontade atu ba ne’ebé deit, Uma Leol Atu Ba Nai Hini Ka Nai Mane,nia ba deit, Uam Leol Nia existensia iha fatin ne’ebé nia hela no horik ba nia sempre sadere no submete ba iha uma lulik hirak ne’ebé mak hanesan inan ho aman iha fatin ne’e.

https://www.facebook.com/61557321279359/posts/pfbid02DfJ928mZwFp8rKX8ugsPiaEvimR2UV3YAbPT3RTjje1YCfyhhWjokZWNEwuDzdmhl/?app=fbl

https://www.facebook.com/share/p/1AKcsBGbRR/?mibextid=oFDknk

Hakerek; Amorino Da Costa Mendes Sarmento, #CheArinoLara82

Arte e Cultura Municipio Manufahi,2024)

#SentruInformasaunSukuRotutu