Friday, September 11, 2026

π—œπ—‘π—”π—šπ—¨π—₯𝗔𝗦𝗔𝗨𝗑 𝗨𝗠𝗔 π—Ÿπ—œπ—¦π—”π—‘ π—•π—”π—•π—¨π—Ÿπ—¨ π—œπ—›π—” π—”π—Ÿπ——π—˜π—œπ—” 𝗒π—₯π—Ÿπ—’π—₯𝗔 π—¦π—¨π—žπ—¨ 𝗕𝗨𝗕𝗨𝗦𝗦𝗨𝗦𝗒

Sexta, Loron 11 Fulan Setembro 2026, Ministerio Joventude Desportu Arte e Cultura ( MJDAC ) , Diresaun Secretario de Estado Arte e Cultura ( SEAC ) Liu Husi funsionario destakadu iha Municipio Manufahi hamutuk ho Prezidente Autoridade Municipio ( PAM ) Manufahi, Reprezentante Administrador Postu Administrativo ( APA ) Fatuberliu, reprezentante Komandante Esquadra Polisia Nasional Timor Leste ( PNTL ) Fatuberliu, Xefi suku Bubussuso no Xefi Aldeia Orlora lori IX Governo Konstitusional Nia Naran inagura Uma lisan Babulu Dato Mau klaran iha Aldeia Orlora Suku Bubussuso, Postu Fatuberliu, Municipio Manufahi.
 
Iha Inagurasaun nee Prezidente Komisaun organizadora ba Uma lisan Babulu Dato Mau klaran π‘΄π’‚π’“π’Šπ’ 𝒅𝒂 π‘ͺ𝒐𝒔𝒕𝒂 π‘»π’Šπ’π’Žπ’‚π’ hato’o agradese ba IX Governo konstitusional Tamba iha Suku Bubussuso foin Mak ba dahuluk Governo fo apoio no iha inagurasaun Marka mos prezensa Autoridade Municipio Manufahi nunee nudar Uma nee, Nia oan, hato Agradese no obrigado ba SEAC Neebe Mak fo ona apoio hodi realiza Inagura ba Uma Babulu Dato mau Klaran.
Nunee mos husi parte Autoridade suku Bubussuso xefi suku Bubussuso π‘¬π’”π’•π’‚π’π’Šπ’”π’π’‚π’ π‘©π’π’“π’ˆπ’†π’” Iha Nia intervensaun hatete inagurasaun Uma lisan iha Suku Bubussuso, foin ba dahuluk Nia prosesu inagurasaun hetan partisipasi husi Prezidente Autoridade Municipal Municipio Manufahi no funsionario husi Secretario de Estado Arte e Cultura destakadu iha Municipio Manufahi no reprezentante husi administrador Postu Administrativo Fatuberliu nian, Neebe hatudu katak Sosiadade Kultural Sira la Mesak maibe iha aman Sira Neebe sei Hamutuk ho Sira, nunee lori Familia boot Uma Babulu Dato Mau klaran Agradese ba Autoridade Nia prezensa iha inagurasaun nee.
Iha SerimΓ³nia Inaugurasaun ne’e Prezidente Autoridade Municipio Manufahi π‘³π’–π’Šπ’” 𝑴𝒂𝒓𝒄𝒂𝒍 𝒅𝒂 π‘ͺ𝒐𝒔𝒕𝒂 𝑻𝒂𝒗𝒂𝒓𝒆𝒔 hateten Lisan Babulu Dato Mau-Klaran, nudar Identidade Familia husi uma Babulu Dato Mau klaran nian,
iha fatin balun ita rona Uma Babulo, signifika Uma lisan sira iha relasaun ba malu, husi Lisan sira ne’e , Mak bele Harri unidade, tamba Uma lisan mak halibur bei-oan sira Neebe namkari husi Fatin hotu.
 
tuir PAM unidade susar tebes atu hetan,maibe Liu Husi Uma lisan Harri unidade no ho Unidade Mak sei fo estabilidade no ho estabilidade Mak fo espasu ba Dezenvolmentu Nasaun no ho unidade Mak kontribui ba Hametin Ita Nia soberanu no apoio ba Dezenvolmentu Municipio Manufahi.
nunee Funsionario husi MJDAC Diresaun SEAC Neebe destakadu iha Municipio Manufahi π‘¨π’Žπ’π’“π’Šπ’π’ 𝒅𝒂 π‘ͺ𝒐𝒔𝒕𝒂 𝑴𝒆𝒏𝒅𝒆𝒔 π‘Ίπ’‚π’“π’Žπ’†π’π’•π’ ” Amorino Mendes ” Apresia tebes ba familia boot Uma lisan Dato Mau klaran Neebe esforsu ona hodi Harri hikas uma lisan nee,ho paseinsa no hikis Kosar la Sura kolen no la Sura lakon, ho vontade hari hikas uma lisan Neebe Mak hodi Salva Patrimonio Cultural beiala Sira nian, Neebe Husi Uma lisan nee rasik, iha Fatin Neebe digno hodi hamahon Jerasaun husi Uma lisan Babulu Dato mau Klaran.
 
Tamba nee funsionario SEAC destakadu iha Municipio Manufahi nee Agradese no parabeniza ba familia nee, Neebe ajuda kontrubui ona ba Estado hodi prezerva hela liman Rohan beiala Sira nian iha Fatin Neebe seguru, nunee mos husu ba Hein Nain no bali Nain Uma Babulu atu asegura nafatin Uma nee Husi ensendu no mantein Nia orjinalidade nudar valourizasaun ba fiar orijen no konserva Forma estatika familiar nudar dadus familiar nomos simblo unidade nian, Tamba governasaun modernu ohin loron hahu dahuluk husi civilizasaun Neebe hahu husi Uma lisan Sira.
 
nunee mos funsionario nee husu ba familia karik iha material Lulik Balu Neebe Mak familia laiha ona atu asegura, husu atu labele fan, maibe bele intrega ba Estado Salva hela hodi Hein familia Sira iha kbit Ona Mak bele foti hodi hatur hikas tuir tardisaun Neebe existe.
 

Wednesday, September 9, 2026

SEAC ENCONTRO HO PAM MANUFAHI KONA BA FATIN ESTABELESEMENTO SENTRU KULTURAL MUNICIPIO MANUFAHI BA TINAN 2027

quarta, Loron 9 Fulan Setembro 2026, Secretario de Estado Arte e Cultura ( SEAC ) Liu Husi Diretur Jeral Arte e Cultura Gil paulino Oliveira ho Nia funsionario destakadu iha Municipio Manufahi, halao encontro ho Prezidente Autoridade Municipio Manufahi ( PAM )Luis Marcal da Costa Tavares ho Secretario Municipal Municipio Manufahi asuntu planu investementu Dezenvolmentu integrado, depertementu Turismo Municipal Municipio Manufahi no Diretur teras e propriadade Notaridau hodi koalia Kona ba estabelesento Sentru Kultura Iha Municipio Manufahi Neebe tuir planu Sei Realiza iha tinan 2027.
Tamba nee Liu Husi encontro nee, Diretur Jeral Arte e Cultura Gil paulino Oliveira husu Autoridade Municipal Municipio Manufahi no teras propriadade atu Fasilita hodi hetan distribuisaun Rai no sertifikasaun Rai hodi nunee iha Fulan Outubro tinan nee ( 2026 ), husi Diresaun Arte e Cultura bele elobara Planu assaun inklui Sentru Kultura nee, ba Tinan 2027 no prepara termo referensia hodi inkaminha ba fundus infrastruktura Neebe prepara ba tinan 2027, nunee Liu Husi encontro nee, husu ba parte Autoridade Municipal no teras e propriadade bele Fasilita lalais ho konklusaun Ida katak Fatin iha hodi projeta Sentru Kultura Neebe sei hari iha Municipio Manufahi.
 
Iha encontro nee Prezidente Autoridade Municipio Manufahi Luis Marcal da Costa Tavares agradese tebes Tamba Manufahi bele hetan opurtunidade Neebe fo prioridade ba Manufahi hodi estabelese Sentru Kultura Neebe sei fo vantazen boot tebes ba Manufahi Tamba bele promove Ita Nia Cultura nomos sai Fatin distinasaun Turistiku Cultura e historiku iha Manufahi, nunee Kona ba Fatin tuir planu mistri ba kamra Municipal nian konstrado iha Luak. tuir PAM katak Kona ba Rai iha no sufisiente .
Depois de Remata Diretur Jeral Arte e Cultura ho funsionario SEAC destakadu iha Municipio Manufahi hamutuk ho Secretario Municipal Planu investementu Dezenvolmentu integrado, Xefi depertementu Turismo Municipal Municipio Manufahi, Diretur teras e Propriadade tun kedas ba tereinu ( Luak. ) hodi hare kedas Rai Neebe mak ofrese ba Arte e Cultura hodi hare Sentru Kultura iha Manufahi.
 
Tuir obesrvasaun iha tereinu hamutuk ho teras e propriadade Rai Neebe Mak ofrese ba Arte e Cultura iha Luak Manufahi ho medida 100 x 200 M kuadradu.
 
Kredit foto : Ejen, Media officer Autoridade Munisipal Manufahi

Sentru Informasaun Suku Rotutu #SEAC Manufahi #AmorinoMendes #CheArinoLara82 

Saturday, September 5, 2026

ENCONTRO ALERGADA PREPARASAUN BA INAGURASAUN KAPELA ROTUTO

 

Dili || iha Loron 5 setembro 2026, Xefi suku Rotuto Jose dos Santos, Halo encontro alergada ho Rotuto oan Sira hotu neebe domisiliariu iha Dili no encontro nee halao Iha surikmas – Dili, Sr. Silveiro nia Residensia.
Tuir Informasaun Neebe Sentru Informasaun Suku Rotutu assesu husi Gropu watshapp Rotuto oan Sira iha Dili katak iha encontro nee koalia Kona ba mekanismo preparasaun ba inagurasaun Kapela Rotuto Neebe oras nee Dadauk iha fase konstrusaun no konstrusaun Kapela nee, projetu audisonal husi PNDS tinan 2026 ba suku Rotuto.
Iha Informasaun Neebe assesu katak estatua prepara ba kapela foun nee sei responsabiliza husi Rotuto oan Agusto Tilman ,Jose no Gelermina.
≠====================
Kredit foto & Fontes Informasaun : husi Gropu Watshapp Rotuto oan Sira Neebe hela iha dili, no Sr. Hermenejildo
Sentru Informasaun Suku Rotutu Amorino Mendes #CheArinoLara82

Thursday, July 23, 2026

FORMASAUN ESCULTURA

 

ESCULTURA

SAIDA MAK ESCULTURA 


I. ESCULTURA NIA MORIS KA HISTORICA ESCULTURA NIA EXOISTENSIA

iha arte infeita ka Escultura “ badain Makerek “ ne’e mai ho estoria ne’ebΓ© naruk tebes hahu husi tinan rihun hirak liu ba,dezenvolve iha Dongyang iha tempo ukun ( dinasti ) Ming ho Qin iha nasaun Cina, fase Neolitikum, ne’ebΓ© iha tempo neeba halo pintura ka halo dezenho ba ai ka fatuk mosu husi toman Hemodu iha Yuyao,regiaun Zhejiang, besik Shanghai, maizamenus iha tinan 7000 liu ba, nΓΊne’e tecnico halo dezenho iha ai iha tempo Qin ho Han ne’ebΓ© trata      ( cendrung ) ka atensaun ho tecnico pinta dezenho iha ai ne’ebΓ© furak no perfeitu.

iha Indonesia escultura ne’ebΓ© konhesedu escultura Jepara / badai makerek Jepara, hanesan arte makerek konhesidu iha indoensia laran tomak to nasaun seluk, konhesidu tamba dezenho ne’ebΓ© detaillu no komplikadu ho demensaun tolu.

iha timor Leste escultura iha lian cultural halo Makerek ne’ebΓ© lian Indoensia mak Ukiran, hahu mosu iha tempo ida hanaran Ria Ho Rai ne’ebΓ© iha nia dezenvolvementu halo makerek kontinua hodi to mai iha fase ilat ho bosok / fatuk hada ai TΓ³s / fatuk sadan, ne’ebΓ© iha tempo ne’eba kontinua prezerva no konsagrado tiha, iha prosesu halo ka harii uma lulik sira ne’ebΓ© ho nia existensia to mai ukun nakukun ho naroman, lao tesik mai to kombinasaun ukun rai Maran ho Tasi laran,ohin loron nasaun Timor leste,hamrik independente no sabrano hanesan estadu de dereitu e demokratiku nafatin existe escultura ( makerek ) nian.

escultura iha nasaun timor leste,ohin loron hafahe ba Rua, 1. escultura konsagarado CustumarioTradisonais , 2. Escultura transormasaun sosio-Cultural .

1. escultura konsagarado CustumarioTradisionais
CHE ARINO LARA 82 2
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
escultura konsagrado Custumario Tradisionais katak Escultura nia existensia hahu husi interaksaun no komonikasaun social iha civilizasaun tempo beiala sira nian ne’ebΓ© inisia konsensus ba konstrusaun uma lulik nian. ho prosesu konstrusaun uma lulik ne’e hafahe ona se mak liurai, semak tesi lia, se mak servisu nain, se mak hein nain bali nain, no funsaun seluk tan inklui semak sai hanesan makerek ba uma ne’e.


ligasaun ho makerek ba uma, iha ne’e culturalmente, ema ne’ebΓ© mak nain ba makerek hanaran Badai Makerek ka Escultura ka lian Indoensia ema bolu Seniman, ne’ebΓ© halulik ona ho Ritus cultural nian atu gerasaun ba gerasaun uma lulik refere mak nain ba makerek ne’ebΓ© disidi nanis ona.


papel husi badai makerek ne’e, mak wainhira iha konstrusaun uma lulik nian, mak iha responsabilidade no obrigasaun halo makerek iha uma ne’e hahu husi hakores –hafutar Ai rin, ho dezenho animais sira,rotan, no futus sira ne’ebΓ© relasiona ho ukun, halo ai kabelak modelo hanesan Bani Tabele, ai kabelak kuda aman- iha odamatan, fitun no fulan, loro matan, halo sasihik ho kuk ho dikur, hakores dezenho hafutar Ai Tos, nomos halo bikan ai,kopu.babadok,dadir,kanuru,sorik knuk no surik kaer fatin no seluk seluk tan ne’ebΓ© oras ne’e sei rai hela iha uma lulik sira ou ka sei existe.


Makerek ka escultura ne’ebΓ© existe iha uma lulik , nia figura ka modelo lao nafatin husi tempu ida ba tempo seluk ka statiku la influensiado husi kombinasaun dezenho moderno nian,no prossesu hotu lao tuir ritus no ritmo moris bazeia ba topografia rai ne’ebΓ© mak hahoris talentu natural nian ba arte makerek ( escultura ) tardisonal tuir ukun no bandu iha sosiadade cultural horik ba.


exemplo escultura = Badai Makerek
 iha timor leste ne’ebΓ© ita bele hetan iha uma lulik sira 

1. Halo Uma dikur no sasihik uma kakuluk ho nia kaligrafia 2. halo bani tabele,ai kuda aman, ai rin makerek iha uma lulik sira,fulan sorin,fitun,surik dima,bikan ai, ai kakuk no seluk tan, …


 iha timor leste ne’ebΓ© it abele hare iha fatin publiku sira 1. naran iha quadro/quadro avisu ne’ebΓ© ema sempre taka iha fatin publiku sira,liu –liu iha compania sira, gropus social e carpintaria, no fatin atrasaun turistiku sira. 2. kaligrafia ne’ebΓ© halo ho modelo ne’ebΓ© furak 3. statua ba figura sira tanto ilas maromak nian,herois, ema figura sira, animais, paisagen/ panorama no seluk seluk tan. 4. furniture ( Material / inventario Uma laran nian ) hanesan kadeira,kama, armari no seluk tan.

2. Escultura transformasaun sosio-Cultural moderno

escultura iha transformasaun social – Cultura moderno katak escultura ida ne’ebΓ© mak adopta tuir dinamika progresista arte makerek nian nudar kombinasaun entre makerek natural no influensia husi kolonializasaun ne’ebΓ© akontese iha mundu tomak inkluindo iha sudueste asiatiku ( la konta ho thailandia ), ne’ebΓ© arte makerek lao hamaluk espansaun colonial nian misturado entre realidade moris ho morios rai seluk nian tuir esperensia ne’ebΓ© husik hela husi dalas ida ba dalas tuir mai nomos tamba urbanizasaun sosidade cultural husi foho ba vila ne’ebΓ© hahoris ideia no konhesementu foho – vila nian misturado.

husi ne’e dilematiku escultura mosu tamba arte makerek global transforma sosiadade escultura nia maneira hanoin, no tradisaun familiar ne’ebΓ© delimatiku defende nafatin escultura tradisonal ou ka mistura ho inovosaun projeta makerek ida ne’eb’e kombinasaun entre makerek nasaun seluk nian ho makerek rai laran nian.

nΓΊne’e escultura husi tempo ba tempo hetan tranformasaun signifikante, hare husi nia forma no sentidu tuir dezenvolvementu seincia no tecnologia,influensiado husi globalizasaun no dinamika social nudar fator ne’ebΓ© Kria no hahoris inovasaun iha mundu escultura nian.

a. evolusaun forma no media husi escultura moderno

escultura moderno iha timor leste laos deit limita iha uma lulik no halo husi Ai deit,Maibe badai makerek iha ona motivasaun aproveita no utuliza tecnologia digital ho hanoin inovativo halo makerek ho digital,ho maneira instalasaun multimedia hanesan halo video, fotografia,maket ho demensaun 3D.


maneira hirak ne’e hanesan meus instalasaun digital ne’eb’e utuliza roman animasaun hodi bele fo esperensia foun ne’ebΓ© mak interaktivo ho imersivo.
b. influensia globalizasaun ba escultura local sira
iha mundu moderno ne’ebΓ© influensia husi globalizasaun, posibilidade escultura local bele hatudu obra iha mundu Internasional, exibisaun ba escultura kontemporario iha tempo feira nudar fatin importante ba badaen makerek sira atu hetan rekonhesementu husi ema seluk ou ka iha mundu.


pelo kontrario globalizasaun ne’e desafiu ba badaen makerek sira atu defende identidade cultural iha laloran konseitu ho stylus mala’e ne’ebΓ© badai makerek sira infrenta tamba dala barak iha hanoin badae makerek sira atu produs makerek ho material local sira maibe mosu mai makerek sira husi Plastiku sira . ( ohin loron ita hare sinzang sira nia produtu artistiku sira ne’ebΓ© halo ema gosta uza instan duque kreatvidaede sira ne’eb’e iha rai laran ).


II. SAIDA MAK ESCULTURA
saida mak escultura = statua ( patung ), termo ida ne’e mai husi termo latina, maibe iha lian maternal versaun mambae ne’ebΓ© nakait ba komplementario konstrusaun uma lulik sira hanaran Halo Makerek no ema ne’ebΓ© mak halo makerek bolu badae makerek ka iha lian Indonesia ema hanaran “ Seniman “ ne’eb’e halo makerek ka ema dehan “ Seni Ukir”.
Termo Escultura ou badae makerek katak halo estatua no dezenho ne’ebΓ© engeralmente nakait ba assaun ka Prosesu kria obra arte ho demensaun tolu husi material fatuk,besi, vidro, rai ka Tahu no seluk tan.
wainhira ita koalia kona ba Statua, Dala barak ema nia hanoin no imaginasaun halai liu ba iha ilas ka modelu forma artistiku ida ne’ebΓ© iha ona,exemplo ita hare statua Nosa Senhora,jesus Kristu,heroi sira,statua animais sira ou seluk seluk tan ne’ebΓ© Atrai no influensia ita nia Natureza de Konseinsia ( Alam Bawa Sadar ) kata forma no modelo statua ne’e furak iha ita nia hare.
nΓΊne’e mak wainhira ita koalia kona ba escultura mak ita koala kona ba ticnico no gestu ka modelo ( gaya ), tema nakait ho forma expresaun husi talento ne’ebΓ© mai husi formasaun no inspirasaun Formal,non formal no Informal nomos mai husi talent Natural ( bakat Alam ) mak hamoris kretividade inovativo personal, mosu husi Natureza de konseinsia formula iha ideia no Assaun hodi tranforma ba neon badain – liman badain hodi projeta escultura artistiku husi Fatuk, besi, tahu,vidro,karau dikur no seluk tan, ida ne’ebΓ© furak no bele sai mos hanesan instrumentu ba objetu turistiku.
iha escultura hanesan maneira representasaun, abstratu ka dekorativo ne’ebΓ© dalabarak hanesan assaun emosianal, haktuir estoria ka representa ideia. ho nΓΊne’e nia prosesu dala barak involve artezaun escultura nian ( Ukiran ) , modelo,inventa modelo ( perakitan ) ne’ebΓ© presiza komprensaun ne’ebΓ© klean no kroat ba forma special ruma, nΓΊne’e ema Artezinador ( seniman ) sira bele hetan inspirasaun husi ambiente ne’ebΓ© iha sira nia so-sorin, hanesan akontesementu historiku, esprensia individual ( pribadi ) .
ema nia komprensaun kona ba escultura tuir sosio- cultura ne’ebΓ© existe iha fatin ne’ebΓ© sira horik ba no fatin ne’ebΓ© deferente tuir sira nia konseitu kona ba valour sosiadade Cultural ne’ebΓ© konserva no prezerva tuir rekezas escultura ba kretaividade arte nian durante tempo naruk, no husi tempo ba tempo.
1. Arte escultura ou Badai Makerek ?
Badai Makerek ka escultura nudar parte ida husi arte kriya ka arte neebΓ© mai husi Neon Badaen, uza natureza de konseinsia, imaginasaun,sentimentu hodi halo espresaun ho assaun liman badain hodi hafurak , material ho forma dekoratrivo funsaun principal.
CHE ARINO LARA 82 5
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
ho kretividade ne’e,nudar kombinasaun solidu ne’ebΓ© la hafahe entre Neon badain no liman badain hodi utuliza material artezaun hanesan “ pahat no martilu” hodi kΓ© ka Bahat ne’ebΓ© produs rezultadu ida ne’ebΓ© artestitkus tebes ka ita hanaran escultura iha lian Cultural Versaun Mambae hanaran Badae Makerek.
2. saida mak escultura ?
badain Makerek ka Escultura nudar kombinasaun Entre neon Badain no liman Badain hodi forma dezenho infeita nian iha ai,fatuk,vidro,tahu,karau dikur,Ruin, nehan animal nian,marmer ka seluk tan ne’ebΓ© ho forma dezenho kleuk /kuak/tek tama ba ( cengkung ) kabuar tek sai ( cembung ) hodi forma dezenho ida ne’ebΓ© furak.

cembung +cengkung
3. saida mak escultura / badae makerek hare husi Arte ?
escultura (halo makerek ) hare husi arte ne’e hare ba dezenho atu halo makerek iha ai,fatuk,vidro,karau dikur,nΓ‘n Ruin, ne’ebΓ© mak ho maneira servisu atu ke ka pahat,koa, koi halo kleuk,kuak, kabuar tama ba laran no kleuk, kabuar tek sai nudar prosesu hamenus material no halakon material ho sistematiku husi liur ba laran no prosesa halo diferente ba nia naruk, tetuk no klean objetu ruma sai eksotiku ( daya Tarik khas dan uniku ) no furak.
NΓΊne’e objetivo husi halo makerek ka escultura mak kria forma ho kreatividade kombinasaun entre neon badaen no liman badaen ne’ebΓ© rezulta dezenho ou estatua ho nia makerek ne’ebΓ© susar maibe uniku,esksotiku,furak,nudar espresaun toman arte nian ne’ebe pojeta husi liman badain iha mundu Escultura.
CHE ARINO LARA 82 6
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
4. funsaun Husi Halo Makerek? funsaun husi Halo makerek mak atu : 1. infeita, inventa,aumenta forma ne’ebΓ© furak ona porexemplo hare iha meja,kadeira,armari, nst 2. infeita buat balun ho sentidu atu aumenta furak ba material tos ne’ebΓ© antes ne’e laiha dezenho,nune’e halo makerek fali hodi hafutar halo furak iha ema nia matan hare.
5. Hakores makerek ba iha material saida ( Escultura )
Material ne’ebΓ© hodi halo makerek mak hanesan :  nan ruin  Aifuan  ai .  Ukiran es /statua es.  Ukiran gading/ nehan  Ukiran fatuk .  dikur  vidro
sentidu husi makerek ka escultura ? sentidu husi halo makerek ka escultura ne’e hahalok atu halo produsaun ho maneira KΓ© ( pahat ), Koa, Koi no hamos buat ne’ebΓ© tos no metin atu sai dezenho ida ne’ebΓ© makerek eksotiku ho furak. 6. typu tecnico halo makerek ( Jenis Teknik Ukir ) 1. typu makerek kabuar kleuk tama ( cekung ) modelo ida ne’ebΓ© ita hare kabuar tama fali ba laran. 2. typu makerek kleuk kabuar tek sai fali ( cembung ) 3. typu makerek lina atau lina ba mai (Garis atau Cawen ) 4. typu makerek tetek ( Ukir Susun ) 5. typu makerek Borus ( Tembus ).nst
exemplo typu makerek cengkung no cembung
CHE ARINO LARA 82 7
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
III. MATERIAL NO UTULIZASAUN BA MAKEREK ( material escultura / peralatan seni ukir) , FUNSAUN HO MANEIRA SERVISU
1. Material Halo makerek
2. Material ho nia funsaun halo makerek nian. a. Pahat ho nia maneira pahat  pahat pahat katak material ka Equipamentus ida ne’ebΓ© badai makerek / escultor/ Seniman sira uza hodi koa,loke,halo kuak, halo makerek ba iha forma material ne’ebΓ© tos hanesan ai,fatuk, besi,karau diku, nan Ruin,nehan no seluk tan ne’ebΓ© mak ita ladauk hetan no hare ba hodi halo makerek nian. Pahat mos bele uza hodi halo sikun no profil ba iha sasan sirvisu sira ( meja,kadeira …) nΓΊne’e Utulizasaun pahat uiza hodi hodi koa,halo Kuak, halo linha, halo sikun,halo ponto,halo kaber no halakon fukun.
Material halo Makerek Pahat. martilu. Gouge. escofa ( Sikat ijuk) Mesin scroll saw dan jig saw. Mesin bor. fatuk kadi . Kertas amplas.
ho material hirak ne’e,mak hodi halo makerek ( Escultura / seni Ukir ) iha ai, tahu,au,fatuk,ruin,ho seluk seluk
material ba ukir ka halo makerek ne’ebΓ© presiza tuir maun “ SIKU “ :
pahat ukir, martilu,kado ( gergaji ukir ),qurinda,kado ( gergaji lengkung ) supila Listrik,disko kado ( disko gergaji ) Amplas, makina Amplas, vernis , Tiner, pinsel,
CHE ARINO LARA 82 8
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
 Maneira hodi Pahat hare husi maneira kaer pahat no pahat nia modelo, pahat hafahe ba rua nemak pahat uza liman los ( right hand ) no pahat uza liman karuk ( left hand ) ho Maneira uza pahat tau pahat ba objetu material ne’ebΓ© hodi halo makerek,hanehan no uza martilu ai hodi baku ho sentimentu wanhira halo makerek,nune’e pahat ne’e nudar komponente principal ida iha vida escultura nian.
b. Martilu escultura martilu nudar komponente ida ne’eb’e uza hodi baku objetu ruma ne’ebΓ© dala barak uza hodi baku pregu ulun,hadaia objetu ruma,baku kaleng uma nian,lori tuku besi no seluk tan nΓΊne’e martilu ema halo tuir nia funsaun objetu ne’ebΓ© iha. Martilu iha oi oin,martilu balu utuliza ba baku pregu ( martilu Prego/Nail Hammer ) ,balu ita utuliza hodi baku fatuk ( bodem /stone / head hammer ) martilu Plastiku ( Resin Hammer ), no seluk tan maibe iha ne’e wainhira ita koalia kona ba martilu escultura katak martilu halo husi nudar komponente matrial escultura nian ne’ebΓ© utuliza hodi baku pahat ulun iha tempo halo ornamentu makerek. c. kado Escultura kado escultura iha oin rua, kado escultura manual no kado escultura energia eletrisidade  kado escultura Manual
kado escultura katak komponente ida ne’e uza hodi koa ai ka Triplex ne’ebΓ© ideal tuir ita liman badain sira nia necisidade. ho liman ne’ebΓ© badain utuliza hodi halo esculturaka makerek ho fasil,hodi nΓΊne’e equipamentu ne’e serve ba liman badain sira utuliza hodi koa tripleks ka ai sai tuir imaginasaun.
CHE ARINO LARA 82 9
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
 kado escultura eletric kado escultura ida ne’ebΓ© uza energia eletrica ne’ebΓ© mak serve utuliza no fasil ba liman badain sira ho professional hodi koa los, kleuk ne’ebΓ© susar iha vida halo makerek nian.
d. Qurinda quirinda nudar komponente eletrika ida ne’ebΓ© ho funsaun atu kadi,koa, tesi, nomos hodi halo kaber objetu ruma, maibe utulizasaun komponente ne’e tengki kaer ho kuidadu tamba bele fo risku ne’ebΓ© ameasadu tebes ba ema ne’ebΓ© kaer. e. kado Kleuk ( gergaji lengkung ) Koping / Gergaji Fret kado kleuk ( gergaji Lengkung ) nudar Komponente ida husi equipamentus escultura nian hodi koa objetu ne’ebΓ© kleuk ( lengkung ) ne’ebΓ© mak kiik Liu nomos no tos e la rapidu ( Kasar ),nomos hodi koa objetu escultura ne’ebΓ© kleuk “ lengkungan “ ne’ebΓ© rabat malu los, hodi bele lis ( mplas ) ba forma ne’ebΓ© sai kaber los.
f. Supila Listrik/ electric plane for wood supila Listrik katak komponente escultura ida ne’ebΓ© Uza Energia eletrika nian hodi ajuda dudu ai Objetu escultura ida ho
fasil,husi ai ne’ebΓ© no la mahar no kaber, hodi sai tuir artezinador nia presiza.
CHE ARINO LARA 82 10
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
g. disko kado ( disco gergaji ) disko Kado
h. Makina Lisador ( Amplas ) makina Amplas nudar prosesu servisu ba forma objetu ruma atu hodi hetan forma objetu material nia tetuk ida ne’ebΓ© kaber no hanesan, ho maneira kose ka lisa ba objetu material ruma to nia kaber los. hodi nΓΊne’e funsaun husi Lisador / Amplas mak atu hodi hamos halo kaber,no atu hafasil iha prosesu servisu mak presiza makina Lisa nian hodi produs produtu ne’ebΓ© kwalidade Γ‘s,ho funsaun ajuda hatetuk, halakon noda /foer no fo rezultadu ne’ebΓ© kaber los. i. Lisador ( Amplas ) makina Lisador ( Amplas )iha oin Rua ida ita bolu makina “ Power Sander ka Lisador Mamar ( Amplas Halus ) Atu hodi Halo kaber unuku ( halus ) laletek material ruma hanesan ai,besi, no lisador forma raihenek ka “ sand Paper “ ( Ampals Kasar ) ho maneira servisu kose ba iha laletek material Ruma. iha mos typu de servisu bele manual nomos bele utuliza makina eletrica. j. Tiner Thinner nudar forma ne’ebΓ© ho ben,bai- bain uza hodi kahur tinta , vernis ho funsaun hodi hafasil no halais iha prosesu pinta ba produsaun escultura nian no furniture ( Material / inventario Uma laran nian ) hanesan kadeira,kama, armari nomos makina sira no seluk tan.
CHE ARINO LARA 82 11
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
k. vernis
vernis ne’ebΓ© uza ba rezultadu ikus produtu nudar maneira hodi taka ka protΓ©gΓ© objetu ne’ebΓ© tos no transparante nomos halo nabilan ba produtu escultura ne’ebΓ© produs husi Liman badain sira,nune’e funsaun husi vernis atu protΓ©gΓ© kwalidade furniture ka produtu escultura ne’ebΓ© halo husi ai.
hodi nΓΊne’e mak vernis ne’e,nudar ai ben finishing transparcia ne’ebΓ© uza ba ai iha produtu escultura no furniture sira atu hodi protΓ©gΓ© nomos halo nabilan origen husi ai ne’e.
i. Pinsel
Pinsel komponente ne’ebΓ© utuliza ba prosseu pintura, ne’ebΓ© ho forma deferente tuir necisisdade pinta nian. Nune’e wainhira ita hare ba pinsel escultura nian mak ita nia hanoin ona katak pinsel ba hodi halo dezenho nian wainhira uza tinta. maibe wainhira ita uza pinsel ba escultura mak hodi hamos foer no ai ut sira ne’e iha objetu ne’ebΓ© halo makerek ka bahat ba. . Tecnico halo Makerek 1. Carving. Carving katak tecnico ne’ebΓ© ema badain makerek ( Artezinador sira / seniman ) tengki halo kΓ© ou Pahat no koa iha parte tetuk ou parte ne’ebΓ© mak serve,bai bain halo iha ai 2. Chip carving. Chip carving katak tecnico ne’ebΓ© bai bain uza iha obra makerek nian ho medida ne’eb’e mak boot 3. sunu ai . … 4. koi ka koir ( Mengerik )
CHE ARINO LARA 82 12
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento
Teknik Pahat yang Bisa Dipelajari  Teknik Carving. Salah satu teknik pahat yang dapat digunakan untuk menciptakan patung menarik adalah teknik carving. …  Chip Carving. …  Pembakaran Kayu. …  Mengerik atau Mengikis. …  Pahat Lengkung/Penguku. …  Pahat Lurus/Penyilat: …  Pahat Col. …  Pahat V/Coret/Sisir.
OBRIGADO
Aprende xafi ba hariku ita nia neon
neon badain, orgulho ba ita an susesu iha ita nia kareira
che Arino Lara 82
CHE ARINO LARA 82 13
Secretaria de estado Arte e Cultura ( SEAC ) , Diresaun Nasional Promosaun Arte e Cultura ( DNPAC ) Formasaun : Escultura / Badain M akerek, Municipio Manufahi ; Hakerek Amorino da Costa Mendes Sarmento

Sunday, July 19, 2026

POTENSIA TURISTIKU IHA SUKU ROTUTO

Amorino da Costa Mendes Sarmento  

01.02.02.032

 

  1. Mapamentu suku Rotuto

Rotuto,  suku Ida ne’ebΓ© administrativamente pertensia husi Municipio Manufahi, postu Administrativo Same, ne’ebΓ© nia lokalizasaun besik ou iha los kablaki nian hun, ho nia total areal 12,70 km2 ne’ebΓ© ho organigrama governasaun suku kompostu husi Aldeia Lima ( 5 )  ho nia populsauan mak hanesan ( 5 ), aldeia sabou ho populasaun  600 husi xefi familai 133, Aldeia hatuhei ho populasaun 348 husi xefi familia 73,  Aldeia Berteni ho Populasaun 264 husi xefi familia 65, Aldeia Foehei ho populasaun 439 husi xefi familia 133 no Aldeia Leofat ho populasaun 68 husi xefi familia 14, nΓΊne’e Suku Rotuto ho total nia Populasaun hamutuk 1719 no total xefi familia 398 ( dadus Rotuto junio 2026 ) .

Suku Rotuto nudar suku Ida ne’ebΓ© geografikamente husi Loreosae ( Timur ) baliza ho suku Letefoho husi Parte Loro monu ( barat )  Baliza ho Suku leolima Postu Administrativo Hatoudu,municipio Ainaro, husi Parte Norte   ka parte foho ( Utara ) baliza ho suku Mauchiga, Postu asdministrativo  Hatubuilico, Municipio ainaro, husi Parte Tasi ou Parte Soul baliza  ho Suku Grotu no Suku Daisua postu Admiistrativo Same.

  1. Potensia Agricultura

Populasaun suku Rotuto moris ho vida agricultuor ne’ebΓ©  lor – loron halo tos, nune’e produto ne’ebΓ© sira iha,  mak hanesan talas, Ai farina, fehuk, kontas, koto no batar, maske nune’e povo  Rotuto nia moris barak liu dependensia ba plantas industria nian, tamba Atu sustenta moris povo Rotuto, ekonomikamente  dependensia liu ba Produtu kafe  no ikus – ikus ne’e komesa hakiak no dezenvolve produtu baunila no Maek no Tanzarina no seluk seluk tan ho quantidade ne’ebΓ© mak kiik liu husi produtu Agricola hirak ne’ebΓ© mak iha.

  • Typo Potensia turistiku iha suku Rotuto.

Suku Rotuto nudar suku Ida ne’ebΓ© mak hela iha parte foho ho as husi Tasi ( ketinggian dari Permukaan Laut ) 240 to 550 m no suku Rotuto suku ida ne’ebΓ© halaeu ho foho, no hafutar ho ai laran foho nian, ho natureza suku ne’ebΓ©  forma karakter orijen cultural integradu iha moris lor- loron nian ,  hodi nune’e mak  suku Rotuto  sai fatin distinasuan Turistiku iha municipio Manufahi.

Kosederadu nudar fatin distinasaun turistiku iha municipio manufahi tamba iha suku Rotuto iha potensia Turistiku mais barak liu iha postu administrativo same kumpara ho suku  seluk ne’ebΓ© existe iha  Same no  manufahi jerelmente.

Deviersidade  Typo Potensia atrativo natural  Turistiku iha suku Rotuto mak hanesan :

  1. Potensia eko turistiku ka ekolojiku turistiku  mak hanesan Foho Kablaki, foho  mude ka hliri, ai-laran ne’ebΓ© haleeu suku rotuto ho nia ar fresku, be matan orijin ne’ebΓ© sai husi Rai hanesan be matan Erafa ,be tiris manufahi Kuak no be tiris tesi Mai.  paisajen iha foho kablaki, foho hliri no iha suku Rotuto  hodi hateke ba tetuk luan  ne’eb’e eksotiku.
  1. Potensia Geo Turistiku iha suku Rotuto mak hanesan fatuk kuak “  Lea”, fatuk kabuar hanesan manu tolun “ haot Adi Maol Luli “  iha areadores Era Fa Ai Ramu no fatuk kuak  iha Hurma Soru Kablaki Lolon , fatuk carsit spesie hanesan Kristal iha kablaki tutun,  Rai Monu no Halai iha Mael meta, ne’ebΓ©  halo let no kuak naruk  , rai hanesan Kuda kotuk Hle ha Ria,  osan mean nia ten , iha mael meta, Natureza nia furak,  foho as kablaki, foho mude ka hlire nia As.
  1. Potensia Turistiku Kultural iha suku Rotuto mak hanesan Fatuk dadir –kablaki lolon. fatin orijin hahoris Rotuto nia ema  ka beiala Rotuto  hahu an ba ,  Ai Tada, fatin horik dahuluk beiala Rotuto nian, Sata Lori fatin civilizasaun Rotuto ba dahuluk, be matan Era fa,  interligasaun ho be matan sira seluk iha siuku Rotuto, uma Lulik 68, sermonia fo han be matan ai hun, sermonia han batar, sermonia halo uma lulik,  musika tradisional ( tebe dai no dahur, sergala,ulik,  no se mane), sadan Antigo fatuk bosok sira iha suku Rotuto,  iha Ai tada no artezenatu ba produsaun sanan rai iha Suku Rotuto
  1. Potensia Turistiku historia iha suku Rotuto mak hanesan, AI RΓΊ maubere iha io Rema, fatin cultural sira hanesan sita iha pontu 3, fatin akompamentu ba Falintil sira, iha hahi lebu kablaki tutun no seluk tan, fatin tiru malu entre Falintil sira Iha ai Ur mat brua 1986, Rotuto nudar Fatin levantamentu 20 Agusto 1982, no kampu sermonia ba levantamentu 20 agusto 1982 iha Urhei, no fatin subar ba falintil sira iha fatuk kuak  no Rai Kuak.
  1. Potensia ba Turistiku Relijioso iha suku Rotuto mak hanesan Rae Toe Lau – misa fatin iha kablaki tutun, foho hliri lau, tamba harri ona krus iha nia leten.
  1. Potensia Turismo industria edukatika mak hanesan kuileta kafe no nia prosesamentu nomos oinsa manutensaun , fo kaben no kuileta baunial.
  1. Infrastrutura Turistiku iha suku Rotuto mak hanesan Arku Bemvindu no  sentru informasaun turistiku iha Ailuli,  Foto Shoot no uma deskansa Iha ai meat hei, cafeteria iha sabou no foto shoot uma refresihing iha sabou io, inklui ho sinais turistiku no quadro informasaun ka reklame husi Gropu Trabalho Turismo Kumunitario Beleza Rai Ne matak No Uniku ( GTTK BERMAU ).
  1. Komonikasaun Turistiku ne’ebΓ© kontinua promove intensivo deversidade turistiku husi Media Kumunitario  ofisial Suku Rotuto nian ba Atrativo Natural suku Rotuto nian ne’ebΓ©  iha liu husi pajina Facebook no Youtube Sentru Informasaun Suku Rotuto, blooger               blogspot.com  nomos liu husi website Suku Rotuto www.Rotuto.suku.tl    

 

  1. Sitio ba distinasaun turistiku :

 

Total sitio no fasilidade ba distinasaun turistiku iha suku Rotuto mak hanesan :

 

  1. Foho kablaki ho nia paisajen no fatin peregrinasaun relijisoso
  2. Foho mude ka hlire ho nia paisajen fatin peregrinasaun relijisoso
  3. Esplorasaun ba natureza ( Ailaran )
  4. Highing Turism ( sae foho Kablaki no hliri )
  5. Be tiris Manufahi kuak
  6. Be tiris tessi mai
  7. Nau –hul no aitada ( Fatin moris ka hahu an beiala suku Rotuto / Orijin hahoris Rotuto nia emar ba dahuluk )
  8. Satalori fatuk ( fatuk hada ba dahulu Rotuto nia civilizasaun )
  9. Ai Ru Maubere ( iha io rema )
  10. Fatuk Karsit ( fatin kablaki tutun “ hahi lebu )
  11. rae toe Lau   ( Misa fatin iha kabalki tutun “ rae toe Lau “ )
  12. ( Fatin akoampamentu Falintil nian iha kablaki tutun
  13. Ai Ur mat Brua ( fatin tiru malu entre Falintil no Abri iha tinan 1986 )
  14. Berlaka lau ( Iha kablaki tutun )
  15. Fatuk kuak “ lea “ ( iha areadores Era fa )
  16. Be matan Era fa
  17. Fatuk haot adi maol luli ( Iha areadores Erafa )
  18. Kampu levantamentu no Rotuto en jeral fatin estoriku ba levanatemntu 20 agusto 1982
  19. Sabou io ho nia paisajen
  20. Rai monu no halai ne’ebΓ© hamosu let entre area rua ( desafiu turismo )
  21. Atrasaun turistiku modern ‘foto shoot Rua’ : foto shoot erafa no fotoshoot sabou io, no uma gazebo ka uma ain as ba refreshing ida iha sabou io.
  22. Kafe no baunila ( Turistiku edukativo agricultura )
  23. Fasilidades turistiku mak hanesan ; uma deskansa ida, fatin kafetaria ida
  24. Intrumentu promosaun : media Kumunitario Suku Rotuto