Monday, December 29, 2025

ORIGEN SUKU KAIKASA

 


origen suku kaikasa uluk liu lokaliza iha foho tutun oan ida naran ” Tut Ko – Bal Ko ” ne'ebe beiala husi we biku we hali hatu au betu kalolon – kasahat ne'ebe sai husi ne'eba mai ho rin betu no rin au hodi lao to mai iha S uai Kamnasa , mai to iha suai kamnasa derepente monu tiha iha suai kamnasa, mosu no sae fali iha rai ida naran Alas Aulai , hodi hela iha nee'eba maibe tuir koko forsa husi Dima hodi detekta fatin hela maibe tidin dima ba Rai, dima ne'e nakdoko hela no surik tara mos la metin maibe nakdoko hela, hodi núne'e sira sai husi fali ne'eba hodi lao fali maibe derepente mout no mosu fali iha meik botana Derok, iha rai fatuberliu nian parte tasi, husi sira mout ( lakon – mosu ) ne'e sa'e fali husi tasi, husi tasi sira sa'e tiha fali mai rai maran, hodi komesa lao fali husi fatin ne'e, to ba iha Luka hequeque, to iha luka hequeque rai ida ne'ebe sai alvo,ba sira sai husi we biku we hali, ne'e la hetan, ne'e hatudu husi dima no surik ne'ebé tidin ba rai La metin no tara ba mos la hakmatek, hodi núne'e sai fali husi luka hequeque fila fali mai rai we Au Aidak laran iha fatuberliu nia areia, maibe to iha fatin ne'e dima tidin ba rai no tara surik ba mos nafatin la metin maibe nakdoko nafatin.

Tuir Tito Martins Sai fali husi Rai ne'e mai fali iha rai ida Naran Temi ne'ebé lokaliza iha we ulun nia leten, tategar nian, mai iha fatin ne'e mos hanesan, hodi núne'e beiala manu mera halolo sai husi mota hodi mai to iha kout Ilo kiar Laran, mai hela iha fatin ne'e, no hela iha ne'e hada hela fatuk iha ne'eba hodi buka lolos rai ida Naran T ut Ko Balko, tuha inan-Laleik inan , klara inan to inan, maibe la hetan.

hodi Nune'e beiala sira lao nafatin hodi to iha leletek naruk ida no beiala sira hada hela fatuk hodi mai no to fali iha Au Kou Tutur hodi hela dadauk iha ne'e, no sai fali husi ne'e ba la tama ba T ut ko Bal Ko ” maibe lao liu tiha ka lao ses tiha, ba iha manumera ne'ebe iha be matan lulik ida iha ne'eba, maibe lolos ne'e beiala nain tolu ne'e sai husi We Biku we hali ne'e atu mai hela los iha rai ida naran Tut ko bal ko ( antes beiala husi Manumera mai, beiala husi uma fatin rua mai uluk ona hela iha neeba mak hanesan beiala husi Uma Klara no Lauk Meta ).


liurai ida ne'eb'e sai mai ne'e huan betu no au iha ne'eba liurai mautete ho nia alin sira ne'e ba hare isin koto -koto mai fo hatene fali ba sira nia alin no bolu tan liurai Maliberek mai atu lao hamutuk ba tama” tut ko bal ko “, depois sira bolu malu ona sira sai husi manumera sa'e fali mai ba hela iha Rai ida naran Boro mata, nune'e liurai Nai tolu hamutuk fali hodi mai iha tiha dalan hodi tama ba Tut Ko bal ko '


wainhira liurai nain tolu ne'e atu sae ba tut ko bal ko, sira lori ba loke dalan ne'e ho Manu aman dian ida ( manu Aman maus ida ) nune'e tau tara ba manu aman dian ne'e hodi husi iha ne'eba, no manu tafui mak dada manu aman dian ne'e, manu Tafui kokorek iha ne'eba, manu aman dian kokorek iha ne mai, manu tafui kokorek maibe la mai maibe sae deit ba tut ko bal ko nune'e manu aman dian ne'e mos tuir nafatin, liurai nain tolu ( liurai Mautete mak ba Uma Klara, Liurai Berdahi mak uma Lauk Meta no liurai Maliberek mak ba uma Manumera, ) mos tuir nafatin sae ya ampun, sae ke sadan sira kesi tara ba manu aman dian ne'e, ke iha sadan sira atu hela ba ne'e manu aman dian baku dala tolu tafui la bok sira hanoin katak tafui ne'e liu maibe manu diuan mak baku mate tiha, hodi nune'e sira nain tolu to ba manu dian ne'e deut mate tiha manu tafui, sira nain tolu foti tiha tafui ne'e tau tiha tali ba tara tiha sira komesa hare ona rai ne'e hodi ba hodi mai, iha fatin ne'e tua boot no laleik tuan los ona, nune'e sira nain tolu hamos ona rai ne'e hodi tau suku, tau leo, tau kastu no tau segredu hodi hananu ho loli la temi Kaikasa maibe hanunau hodi temi ” Tut Ko e Bal ko, belehu we – kau fui,tuha inan e laleik Inan, Klara Inan e to hau Inan “.


durante tinan Tolu bai loro tolu mak hafoin hamos hotu fatin ne'e sira nain tolu tama ona hodi tau suku, tau Leon,hodi halo uma ka uma lisan iha fatin ne'e, hafoin hodi fahe ona servisu, hahu husi tempo ne'eba mak existe to ohin loron.


 ( Hak. Tito Martins Katuas lidun / Bali nain hein nain Uma Manumera )


TRANSFORMASAUN HUSI TUT KO BAL KO BA KAIKASA 


Tut ko bal Ko nudar origen ne'ebe hodi hamoris Kaikasa, estoria haktuir katak uluk liu iha tempo beiala sira nian, tempo liurai Mau – Tete husi Uma Klara, Liu rai Berdahi Husi Uma Lauk Meta no Liurai Maliberek husi Manumera, sira hahu hela iha Tut Ko bal ko, hodi fahe ukun no servisu iha fatin ne'e.


no husi ida, ne'e iha fatin ne'e, moris ai mesak oan ida ho naran Kuri Kasa, husi ida ne'e mak sira habolu Ai -asa, ho evolusaun tempo mak iha transformasaun linguajen hodi habolu fali ai ne'e naran Kaikasa ne'ebe to ikus hodi hanaran ba rai, Naran Kaikasa no ohin loron sai suku kaikasa.


 (xefi Suku Kaikasa Eukildis Torezaun )


 

KLALAOK HARRI UMA LULIK MANUMERA IHA KAIKASA LAMA


iha Municipio Manufahi, postu administrativo Fatuberliu,suku Kaikasa, Aldeia Sukaer oan - Kaikasa Antigo, harri uma ka konstroi uma lulik ida sei halao tuir toman karakteristiku tradisonal neebe existe iha aldeia sukaer oan, iha Rai kaikasa antigo ( Lama).


Ida nee ita bele hare, iha prosesu harri uma lulik Manumera nian, neebe antes atu harii uma lulik Manumera, ba loron Dahuluk sei simu bainaka sira hanesan Nai ulun sira ( nai Ulun husi Estado mak Membros koselho suku, autoridade Postu ou municipio e orgaun estado seluk tan ) no husi uma fukun sira mak hanesan uma klara, uma lauk meta, dato leik mauk, uma liurai no uma fahisara - sakarai labato husi Fahinehan.


Nai ulun no Uma lulik sira tama hotu tiha, hafoin mak hasara lia ba malu, Depois hasara lia ba malu hotu tiha, hafoin kontinua haseta husi uma laran ba Nai ulun no fukun sira, depois lok malu hanesan Familia, katuas sira lao Lia ba Malu, mak hafoin look bua ho malus ba malu ( malus lulik ) neebe akompanha ho lao lia ba malu mak taka.


Husi lok bua ho malus ba malu nee, hotu tiha mak seti Nai Ulun, fukun no bainaka ba hemu be Manas, ne hotu tiha Iha kalan sei anima ho musika tradisinais dahur hodi hader to dader, nunee iha dader mak oan mane sira iha uma lisan sira sei bolu malu hodi ba ta Ai rin lulik neebe antes nee hafolin ona, husi uma lulik manumera, ta ai rin lulik ida nee, hotu tiha sei leba ba iha uma no fatin hodi hatur ba rai kuak.


Maibe antes Ai rin mane neebe lulik to ba hatur ba rai Kuak neebe Prepara, to iha fatin neebe disidi, katuas Biti Nain Bora Nain ka malus nain Bua Nain sei sae ba Tur iha Ai rin mane nia leten, hodi hatudu katak nia mak malus nain bua nain ho mos biti nain Boro Nain, neebe iha prosesu nee sei akompanha ho dahur " Lelo hoke".


Ai rin mane to ona iha fatin, ai rin mane la tau iha Rai maibe tau iha ai nia leten, nunee katuas malus nain - bua nain ho mos biti nain Boro Nain, sei simu Baliu no katana husi Labarik Nain rua neebe hakotu Abut - halaeik dikin lori hahasan rin mane ( hasai Ai nehan ).


Ida nee hotu tiha katuas husi Inan ho Aman husi uma Klara sei sara Lia, hodi oho fahi, lori hatun mutin no mean ba Rai kuak ho sentidu katak halulik ona Ai Rin mane nee, para Bele hatur ona ba rai kuak no Ai Rin Mane ida nee mak hodi sukat Ai Rin sira seluk.


 ( iha prosesu Nia akompanha mos ho fai hare lulik ).


Hatur ona Ai Rin mane no Ai rin sira seluk mak lori tula Kalolon ( uam Isi ) no Kasahat ( tetek uma isin badak ), tula Ai oan ( ai rin rua inventa iha klaran tongka ba keten ), tula Ai Kateri ( Ai dudu ) no ai usuk ( Ai Laras / tlua ), Ai As dadu ( enventa Ai Tatis ), soru hadak ( nahe Hadak ), hafoin taka tua Tais no sei ta ai Manu rarani iha kakukuk ( Ai kuda Aman kakuluk ).


 ( introdus : Martinho Andrade uma fukun dato leik mauk, Armindo do Rosario husi uma fukun Lako meta ).


TOTAL UMA LULIK IHA SUKU KAIKASA 


Total uma lulk iha suku Kaikasa hamutuk sanulu Resin walu ( 18 ) neebe fahe ba fatin rua husi Foho no Tasi.


husi Parte Foho Husi foho kompustu husi Aldeia rua ( 2) 


aldeia Ai lalek ho uma lulik nen ( 6 ) mak hanesan : uma Sapio, uma kabu, uma Oak, uma Betu hun, Uma sukaer hun, uma mokmodok,.


Aldeia Kaikasa - sukaer oan ho uma lulik hat ( 4 ) mak hanesan : Uma Klara, Dato leik mauk, uma Lakmeta,uma Manu mera.


2. Husi Parte Tasi kompustu husi Aldeia Rua ( 2 ) mak hanesan :


Aldeia Kaikasa Baru ho uma lulik ida (1 ) mak Uma Liurai.


aldeia Bubur laletek ho uma lulik hitu ( 7 ) mak uma boku, Uma Rai Ulun, uma mantaran,dato Derok oan, uma Ferik, Dato Rai mea no uma Rai Esa.


( Uma Biru,uma badai,uma loro,uma dook )

lolos nee uma hamutuk 24 maibe uma lisan balu mak lakon ona maske jerasaun sei iha, uma lisan hirak nee mak hanesan uma fatuk ruin, 


ETIMOLOGIA UMA LULIK MANUMERA


Uma lulik MANUMERA Mai husi liafuan rua Manu no Mera katak Manu aman mean neebe Siak no berani tebes la tauk no hakruk ba SE deit.


ORIGEN UMA MANUMERA 


Iha suku Kaikasa, Aldeia Sukaer oan, uma lulik Manumera Nia Beiala liurai Maliberek Nia peregrinasaun hahu husi we biku we hali hodi to iha Tut Ko Bal ko.


Neebe iha peregrinasaun nee hetan malu no hamutuk ho liurai Mautete husi uma Klara no Liurai Berdahi husi uma Lauk Meta hodi lao hamutuk sae ba foho Tut Ko Bal Ko hodi hela iha Fatin no hodi hahu civilizasaun dahuluk iha Fatin nee.


KOMPOZISAUN UMA LULIK IHA SUKU KAIKASA 


Kompozisaun uma lulik iha Kaikasa mak hanesan tuir mai nee:

 lulik Uma KLARA mak hanesan inan ho aman, ibun nain - Lia Nain, baba ho Bendera.

uma Lulik Dato LeikMauk mak oe ho sapio, ukun suku no Leo.

uma Lakmeta hanesan lutu matan - deo matan.

uma manumera hanesan Ai dakar neebe nia mak hatene ukun iha Liur nian ( exemplo Halo tos, tai ai lulik balu karik, hanesan meu.ambiente )

uma liuRai nia mak servisu hanesan justiza neebe rezolve problema entre fukun sira hotu.

Uma lisan sira seluk neebe hamutuk sanulu resin tolu ( 13 ) nee submete ba ordem kultural mak kaer ukun husi uma fukun lima nee.


TYPU KONSTRUSAUN 


uma lulik Manumera halo tuir karakteristika kultural "Halulik" neebe ho sentidu katak iha prosesu konstrusaun nia laran ema sira neebe mak sai hanesan Biti nain - boro Nain, malus Nain - bua Nain, katuas klabis, katuas lidun no ferik lidun sira nee, tengki halulik an ba lia mate ka ema mate labele ba, labele halo Rate no festa koremetan, nunee halulik ida nee wainhira uma sidauk han ben sei lulik maibe Wainhira han bein ka inugara hotu ona mak bele kore an husi bandu tolu neebe halulik.


SISTEMA SAU BATAR 


Iha suku Kaikasa sistema Sau Batar klasifika ba parte Rua:


1. sikat batar 


Sikat batar katak iha prosesu atu han batar Nurak neebe ofisiliza iha uma lulik laran hanesan uma Manumera la involve oan mane sira hotu maibe katuas klabis ho katuas lidun no ferik lidun nain mak halo sermonia agradesementu ba loron no rai hodi hasai batar tuan - hatama fali batar foun maibe la konvida oan mane no oan feto bein no oan sira partisipa iha prosesu nee.


2. sau Batar 


Prosesu sau batar involve uma nia Nain rasik mak halo maibe la tunu iha uma, tunu iha liur no han hotu, mak hotu hotu foin fila dala ida.

==============

Sentru Informasaun Suku Rotutu Amorino Mendes #CheArinoLara82

Arte e Cultura municipio Manafahi

No comments:

Post a Comment